Pages

Total Pageviews

Showing posts with label व्यक्तिचित्र. Show all posts
Showing posts with label व्यक्तिचित्र. Show all posts

Tuesday, November 5, 2013

दानू बावा

मुंबईच्या 'फ़ाइव गार्डन' ह्या माटुंगा मधील भागात बरीच वर्दळ असते. गार्डन म्हटलं तर टांगे, छोटे पाळणे, भेळवाले, चणे-दाणे वाले आणि तत्सम विक्रेते असतात. लोकं आपल्या पोरांना घेऊन गार्डन मध्ये फिरायला येतात. कुठे दहा-बारा संघ वेगवेगळ्या खेळपट्ट्या पकडून एकाच मैदानात क्रिकेट खेळायची कसरत करीत असतात तर कुठे कुणीतरी संध्याकाळी तिथल्या कट्ट्यांवर योग किंवा कराटेचे 'क्लासेस' घेत असतात! जवळच २-३ कॉलेज असल्यामुळे तिथल्या जोडप्यांनी गार्डन मधील अंधारे कोपरे बऱ्याच चतुराईने शोधलेले असतात. शिवाय ह्या क्रियेला 'कॉलेज' ही मर्यादा नसल्यामुळे अशा लोकांची संख्या किंबहुना ( आणि मुंबईतील जागेच्या प्रश्नामुळे) जरा जास्तच असते! तर अशा ह्या गजबजलेल्या वातावरणा पासून थोडे पुढे चालत आलो आणि दादर च्या दिशेला जाऊ लागलो की एक वातावरणातील विरोधाभास जाणवू लागतो. रस्त्यावर शांतता निर्माण होते. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूला जुन्या शैलीतील इमारती दिसू लागतात. एक अगीयारी दिसते आणि आपण पारसी वस्तीत आल्याचे जाणवते. आणि पुढे 'मंचेर्जी जोशी' चौक येईपर्यंत आपण स्वातंत्र्यपूर्व काळातील मुंबईची कल्पना करू लागतो. कुठे एखादा टांगा डोळ्यासमोरून धावतो तर कुठे एखादा सुट-बूट घातलेला इंग्रज अधिकारी समोर येतो. वातावरण मात्र ' कृष्णधवल' ( black & white ) असते. दानू ह्याच परिसरात लहानाचा मोठा झाला.

वास्तविक दानू हा माझा क्लासमेट. वेलिंगकर मध्ये  MBA शिकत असताना आमची ओळख झाली. हा योगायोगाने पहिल्या लेक्चरच्या वेळेस माझ्याच बाजूला बसला आणि मुलांमध्ये लगेच मैत्री होत असल्यामुळे आम्ही त्याच दिवसापासून गप्पा मारायला सुरुवात केली. हा माझ्याच प्रमाणे काही विषयात ज्ञान वाढावे म्हणून  MBA करीत होता. राहत होता वसईला आणि ऑफिस गोरेगावला.

एकदा प्रोफेसरांनी कुठला एक प्रश्न विचारला असताना ह्याने त्याचे उत्तर सरळ शब्दात द्यायचे सोडून थोडे लांबवून दिले. बोलण्यात थोडासा खट्याळपणा दिसला आणि सारा वर्ग हसला. आणि त्या दिवसापासून  हा काहीही बोलला तरी इतर मुलांची हसायला सुरुवात होऊ लागली. ते कसं आहे, एखाद्याला brand करायची सवय आम्हाला शाळेपासूनच आहे! हीच सवय मग काम करत असतानाच्या  MBA च्या वर्गात सुद्धा समोर येते. दानू मस्तीखोर होता. पण तो वर्गातला 'जोकर' नक्कीच नव्हता! त्यामुळे एकदा असेच नवीन प्रोफेसरांना ओळख करून देताना जेव्हा वर्गातली मुलं त्यावर हसली तेव्हा मात्र दानू ने त्यादिवशी रात्री १० वाजता मला फोन केला,

" माझं बोलणं जोकर सारखं होऊ लागलंय का? मी काहीही बोललो तरी लोकं का हसतात? मला हे अपेक्षित नव्हतं. तू मला समजून घेऊ शकतोस असं वाटतं … म्हणून तुला विचारलं!" त्यादिवशी त्याला जवळ जवळ अर्धा तास समजावलं.
" लोकं काय बोलतात त्याकडे लक्ष देऊ नकोस. जर ह्या लोकांमुळे तुझ्या आयुष्यात काही लक्षणीय बदल घडणार असेल तरच ह्यांच्यावर इम्प्रेशन जमव… नाहीतर त्यांना हसू दे!" माझ्या बोलण्यामुळे त्याला धीर आला असावा. कारण त्यानंतर तो माझ्या बरोबर अधिक बोलू लागला. घरी जाताना दादर स्टेशन पर्यंत एकत्र येऊ लागला. एकंदर करियर, पुढील आयुष्य वगेरे हे विषय येऊ लागले. आम्ही दोघेही ८७' साली जन्म झालेले निघलो. त्यामुळे आयुष्याची वाटचाल सारख्याच टप्प्यावर आलेली. आणि साहजिकच मैत्री वाढली!

दरम्यान दानू ने त्याचा मस्तीखोर स्वभाव कायम ठेवलेला. तो एका मोठ्या advertising कंपनीत सिनियर मनेजर च्या पदावर होता. लवकरच त्याची बढती होऊन तो regional manager देखील होणार होता. पगार चांगला होता. आणि पदाप्रमाणे बघितले तर माझ्या वयाचा असून सुद्धा माझ्या पेक्षा बराच सिनियर होता. त्याने बऱ्याच लहान वयात नोकरी करायला सुरुवात केलेली आणि इथपर्यंत पोहोचला होता. पण हे सर्व सुरु असताना त्याची मस्ती काही कमी झालेली नव्हती. तोच कॉलेज मधला खट्याळपणा त्याने सुरु ठेवला होता आणि त्यामुळे त्याच्या एकंदर पदाशी विसंगती निर्माण होत होती. आता दोन अविवाहित मित्रांमध्ये बोलले जाणारे विषय हळू हळू पुढे पुढे येऊ लागले होते आणि विषय लग्नावर येउन पोहोचला.

" माझी एंगेजमेंट झालेली आहे. लग्न करायला घरचे मागे लागले आहेत रे. दोन्हीकडचे. पण काय करू. सध्या सगळे पैसे नवीन घर घेतानाच्या हफ्त्यात जात आहेत. मुंबईचे जीवन तुला माहिती आहेच…"
" पण मग तू घर घेण्यात एवढी घाई का करतो आहेस?" मी विचारले.
" अरे...  मी सध्या राहतोय ते घर एवढं मोठं नाही रे. शिवाय चांगल्या परिस्थितीत देखील नाही. त्यामुळे लग्न झाल्यावर तिकडे राहण्यात काही अर्थ नाही. आणि शिवाय माझी बायको पारसी नाही ना… ", हसत हसत दानू म्हणाला.
" मग?" मी विचारले.
" अरे… आमच्या पारसी पंचायतचा नियम आहे. जर तुम्ही समाजाच्या बाहेरच्या मुलीशी लग्न केलंत तर तुम्हाला घर मिळणार नाही. पारसी कॉलोनी मध्ये तुम्ही राहू शकत नाही. आणि नेमका माझा प्रॉब्लेम तो आहे. सध्या आम्ही ज्या घरी राहतोय ते पारसी पंचायतचे आहे… आणि लग्नानंतर मला ते सोडावे लागणार आहे. माझ्या आई-बाबांना वसईला घर मिळाले होते. माझी आजी इकडे पारसी कॉलोनी मध्ये राहते…", तो म्हणाला.
" पण असं का?" मी विचारले.
" अरे…. मुंबईत पारसी लोकांची संख्या काही हजार इतकीच उरली आहे. त्यात सुद्धा ६०% लोक हे ४० च्या पुढचेच आहेत. त्यामुळे त्यांना मुलं होणार नाहीत. उरलो आम्ही.… आमच्याकडून अपेक्षा आहेत…. पण मला आवडणारी मुलगी पारसी नाही… काही वर्षात आम्ही संपुष्टात येऊ बघ", दानू अगदी शांतपणे म्हणाला. एकीकडे प्रत्येक भाषिक किंवा धार्मिक समाज आपले अस्तित्व जाणवू द्यायची चढाओढ करीत असताना आमचा समाज संपुष्टात येईल हे किती सहजपणे म्हणाला तो!

जसे दिवस पुढे जात होते तसे आमचे विषय वाढत जात होते. परंतु आपण कधी 'सेटल' होणार हा भेडसावणारा प्रश्न पुढे यायचा. तेव्हा तो सतत त्याच्या ह्या परिस्थिती बद्दल सांगत असे. जोपर्यंत त्याला नवीन घराचा ताबा मिळत नाही तो पर्यंत त्याचे लग्न होणार नव्हते. कारण जर लग्न आधी झाले तर त्याच्या दुसऱ्याच दिवशी पारसी पंचायतचे ते घर सोडावे लागणार होते. आणि मुलीकडले ( पारसी नसल्यामुळे कदाचित) ह्या गोष्टीचे गांभीर्य समजण्यात कमी पडत होते आणि लग्नाची घाई करीत होते. एक दिवस गप्पा मारत मारत आम्ही दादर स्टेशन पर्यंत आलो. तेव्हा तो म्हणाला,
" आज मला आजीकडे जायचे आहे. … ती इथेच पारसी कॉलोनी मध्ये राहते. पारसी जिमखाना च्या मागे. तू वडाला स्टेशन वरून जाणार ना? चल मी तुझ्या बरोबर येतो." मला त्या दिवशी नेमके ट्रेन ने जायचे होते. मी देखील तयार झालो.  आणि चालत चालत, गप्पा मारत आम्ही वर वर्णन केलेल्या 'मंचेर्जी जोशी' चौकात आलो.

" इकडे आल्यावर जुन्या मुंबईचे चित्र डोळ्यासमोर येते,नाही?" मी म्हणालो. " म्हणजे … आपला जन्म पण झालेला नव्हता … पण त्या काळाबद्दल काहीतरी वाचलेले असते", मी म्हणालो.
" हो रे … ते खरं आहे… माझी आजी इकडेच राहते. बघ … त्या बिल्डींग मध्ये… ", दानू ने एका बिल्डींगकडे बोट केले.      
" खरंच खूप जुनी बिल्डींग आहे रे … ", मी म्हणालो. दानू ने आता मला त्याच्या घरी यायची गळ घातली. मी नाकी म्हणालो तर एवढी जुनी बिल्डींग आतून पण बघ असे आमिष दाखवले. मग मात्र मला राहवले नाही. आणि आम्ही आत एका घरात शिरलो.                    

" दानू आव्यो...मारो दानू आव्यो", असं म्हणत म्हणत एका तुकतुकीत चेहऱ्याच्या आजीने दरवाजा उघडला. तोंडात दोन- तीन दात शिल्लक असून सुद्धा त्या आजीचे हसणे अगदी गोंडस जाणवत होते. पारशी पद्धतीचा 'ड्रेस', जुना शैलीचा चष्मा, बुटकी उंची आणि केसांचा अंबाडा. माझी ओळख करून दिली गेली आणि आम्ही आत शिरलो. आत गेलो तर फक्त एक खोलीचे घर. एका कोपऱ्यात किचन आणि दुसऱ्या एका छोट्याशा कोपऱ्यात बाथरूम-संडास. वर बघतो तर उंच छप्पर आणि एक जुना पंखा. एका कोपऱ्यातून ट्यूब आपले अस्तित्व जाणवू द्यायचा प्रयत्न करीत होती. आपण मुंबईतल्या जुन्यातल्या जुन्या इमारतीत आलो आहोत ह्याची मला परत एकदा साक्ष पटली. ही साक्ष पहिल्यांदा बिल्डींगच्या गेट पाशी पटली होतीच. आणि समोर ह्या आजी माझ्या आणि मी कल्पना करीत असलेल्या ४० च्या दशकातील पारशी प्रभावाच्या मुंबईतल्या त्या 'एरिया' मधला एक दुवा होत्या! आता आजीच ती! आम्हाला बसवलं आणि त्या कोपऱ्यातल्या किचन मधल्या एका कपाटातून एक छोटासा डबा बाहेर काढला. आणि बशीभर बिस्किटं आमच्या समोर आली. मी ह्याला म्हणालोच. " आजी कुठलीही असो… नातवासमोर काहीतरी येणारच!"
" ह्या घरात आयुष्याची पहिली ९ वर्ष काढली. मी, माझा भाऊ, आणि आजी-आजोबा! ह्या घरात खूप आठवणी आहेत... ह्या एका खोलीत! . मला नोकरी मुळे आता वेळ मिळत नाही. म्हणून आजी नेहमी  म्हणते, " दानू आमचा महाराज आहे … त्याच्या मर्जीने येतो." मी हळूच त्याच्या आजीकडे बघितले. ती दानू कडे कौतुकाने पाहत होती.

" मग तुमच्या सणाच्या दिवशी आई-बाबा वगेरे सगळे इकडे येता का?" मी सहज विषय वाढवावा म्हणून बोललो.
" माझे वडील वारले रे… असं पण मी आठ वर्षांचा असताना दोघांचा 'डिवोर्स' झाला. लहानपणापासून त्यांची भांडणं होयची.म्हणून मी इकडेच असायचो. नंतरचे लहानपण हॉस्टेल मध्ये काढले. पण हॉस्टेल मध्ये मी खूप मस्ती करायचो …. त्यामुळे मला परत इकडे आणले गेले. मग इथेच होतो नोकरी लागेपर्यंत. आई मात्र वसईला असायची आणि अधून मधून इकडे यायची. दरम्यान आजोबा वारले दहावीत असताना … तेव्हापासून आजीने वाढवले. बस आता नवीन घराची वाट पाहतोय … सगळ्यांना तिकडे घेऊन जायला!"
मी हळूच त्याच्या आजीकडे परत एकदा पाहिले. हे सांगताना ती कुठे तरी शून्यात बघत बसली होती. कदाचित ह्या आठवणी तिला पुन्हा आल्या असाव्यात. मी जाताना मला ' परत ये' असं म्हणाली.
" माझी आजी लक्ष्मी भक्त पण आहे. लक्ष्मी आणि शंकर ह्यांची नित्यनेमाने पूजा करते", मी बूट घालत असताना दानू मला म्हणाला.

वडाळा स्टेशन पर्यंत चालत जाताना मला पहिल्या दिवशी भेटल्या पासून दानूचे सारे किस्से मी आठवले. त्याचे ते हरवलेले बालपण मला एकदम लक्षात आले. लहानपणी सर्वांसारखे व्यक्त होता आले नव्हते त्याला. त्याच्या मस्तीखोर स्वभावाचे कारण चटकन माझ्या लक्षात आले आणि किंचित हसून मी ट्रेन पकडायला पुढे सरसावलो.    


- आशय गुणे :)

Monday, June 3, 2013

जया अंगी मोठेपण, तया यातना कठीण (?)

"जामिनाचे पैसे कोण भरतय?" पोलिसांनी मला विचारले.
"मी", मी उत्तर दिले.
पोलिसांनी माझ्याकडे निरखून बघितले. " कोण लागतो हा तुमचा?" मला प्रश्न विचारला गेला.
"मित्र ", मी उत्तरलो.
" जरा समजावा तुमच्या मित्राला", पोलिस ऑफिसर म्हणाले.
मी पैसे भरले, सही केली आणि जग्या बाहेर यायची वाट  बघू लागलो.  

तशी आमची ओळख शाळेपासून. अगदी एका बाकावर बसून आम्ही अनेक विषयांकडे दुर्लक्ष करायचो. जांभयांची जुगलबंदी सुरु असायची. गणिते आपण का सोडवतो, त्याने काय मिळते ह्या गहन विचारात मार्कांची मात्र वजाबाकीच झाली. इतिहास वगेरे विषय गोष्ट म्हणून ऐकले पण पेपरात मात्र गोष्टींना स्थान नसते हे आम्हाला शेवटपर्यंत नाही कळले.( ह्याचा उपयोग दहावीच्या परीक्षेत मात्र झाला! ;) ) हिंदी, मराठीतल्या कविता जेव्हा पाठ करण्याचा आग्रह धरला गेला तेव्हा मात्र हे सारे कवी आमच्या द्वेषाच्या यादीत सर्वोच्च स्थानावर जाउन बसले. पण तेव्हाच तुकोबांची 'लहानपण देगा देवा' ही कविता आमच्या पुस्तकात आली आणि त्तुकोबा 'सारे कवी रटाळ असतात' ह्या आमच्या सिद्धांताला एक जबरदस्त अपवाद ठरले. तेव्हा जग्याच मला म्हणाला होता. " मला ही कविता आवडली. आणि खास करून ही ओळ:

जया अंगी मोठेपण
तया यातना कठीण

पुढे आमची मैत्री वाढली आणि मी त्याच्या घरी देखील जाऊ लागलो. काका-काकुंशी ओळख झाली. त्याला एक मोठा भाऊ होता - विलास - त्याच्याशी अधून मधून गप्पा होऊ लागल्या. अधून मधून कारण ह्याच्यात आणि विलास मध्ये १० वर्षांचे अंतर होते! ह्याच्या पुस्तकांना कव्हर घालणारा, हा शाळेत का आला नाही हे 'कारण' दाखवणारी नोट ( ह्याच नोट ची concept  पुढे कोर्टाने 'कारण दाखवा नोटीस' म्हणून उचलली असेल!) लिहिणारा, रोज ह्याचे दप्तर तपासणारा ह्याचा दादा आता माझ्या ओळखीचा झाला होता. घरी गेल्यावर साधं पाणी आणायचे काम सुद्धा तोच बिचारा करायचा. जग्या नुसता ऑर्डर सोडे. " दादा... पाssss णीssss" आतून आवाज येई. " तू घे रे.. मला वेळ नाही ... मी कामात आहे.."
तर जग्याच उलटा ओरडे. " आsss ईsss ... दादा बघ ना ... मला पाणी देत नाही!" आणि आतून ह्याची आई चक्क दादालाच ओरडे! आणि मग मात्र त्याला आम्हाला पाणी द्यावे लागे. बिचाऱ्याची फार कीव यायची तेव्हा.
असाच एक प्रसंग आठवतो. आम्ही अकरावीत होतो. सहज कॉलेज संपल्यावर मी जग्याकडे गेलो. गप्पा मारण्यात, कॉम्प्युटर समोर बसण्यात वगेरे बराच वेळ गेला. संध्याकाळी विलास दादा थकून भागून कामावरून आला. काकूंच्या एकदम लक्षात आले की इस्त्रीचे कपडे आणणे राहून गेले होते. त्या आत आल्या आणि जग्याला म्हणाल्या , " जगू .. बाळा ... इस्त्रीचे कपडे घेऊन ये रे..." आमची कॉम्प्युटर समोरची तंद्री मोडली आणि जग्या जोराने ओरडला. " आम्हाला का सांगते आहेस.. दादाला सांग ना..."
आणि हे ऐकून क्षणात काकू विलास कडे वळल्या आणि पुढे काय? बिचाऱ्या दादाला परत जाउन हे काम करावे लागले. आणि अचानक मला काही वर्षांपूर्वी शाळेत वाचलेली तुकोबांची कविता आठवली :
       
जया अंगी मोठेपण
तया यातना कठीण

जग्याला नेमकी हीच ओळ आवडायची.  शाळेत एकदा तो मला म्हणाला सुद्धा होता. "लहान मुलांचं सगळेच ऐकतात.. तुकाराम एकदम  बरोबर बोलतो .."  मी त्याच्या घरी जाऊ लागलो आणि त्याच्या असे बोलण्या मागचे नेमके कारण मला आता कळू लागले होते.
विलास हा घरचा आधार होता. घरात वडील ६४ वर्षांचे झाले होते. आई काही २ वर्षात साठीत प्रवेश करणार होती. त्यामुळे बऱ्याच वेळेस 'दादा म्हणेल तसे' अशी अवस्था निर्माण झाली होती. आणि जग्या तर शेंडेफळ! त्याच्याकडून कधी कसलीच अपेक्षा ठेवली गेली नाही. मात्र 'तो म्हणेल तसे' अशी मात्र एक विचित्र सवय त्या घराला लागली होती! ह्या पार्श्वभूमीवर आमची बारावी पार पडली. बारावीच्या आकड्याप्रमाणे अगदीच बारा नाही वाजले. पण जेमतेम फर्स्ट क्लास मिळाला आणि आम्ही 'पुढे काय'  ह्या विद्यार्थी दशेतल्या सर्वात आवडत्या प्रश्नाकडे परत एकदा वळलो! माझा निर्णय ठाम होता. डिग्रीला जायचे! कारण मेडिकल आणि इंजीनियरिंग ह्या दोन्ही पैकी कुठेही मला जायचे नव्हते! लोकं माझा हा निर्णय मूर्खपणाचा आहे असा 'निर्णय' केव्हाच घेऊन बसले होते! जग्या मात्र आपण कुठले क्षेत्र निवडायचे ह्या निर्णयाला येऊ शकला नव्हता. आमच्या इथल्या एका कॉलेज मध्ये माझा प्रवेश पक्का झाला.  कॉलेज सुरु होण्याच्या एक दिवस आधी मी त्याला भेटायला गेलो.
" मी कॉम्प्युटर इंजिनियरिंग साठी admission घेतो आहे. त्याला खूप स्कोप आहे रे. माझा दादा म्हणतो खूप चांगल्या पगाराच्या नोकऱ्या आहेत पुढे. आय. टी ला खूप स्कोप आहे पुढे!" त्याने त्याचा निर्णय सांगितला होता.

 महाराष्ट्रात त्यावेळेस राजकीय परिथिती चांगलीच तापत होती. मराठी बाणा मनी बाळगून ( निदान असं सांगून ..) एक राजकीय पक्ष राजकारणात आपली वाट धरत होता. पक्षाच्या नेत्यांनी तरुणांना लक्ष करायचे ठरवले होते. त्यामुळे त्यांच्या भाषणात बऱ्याच वेळेस शिव्यांचा वापर होत असे. 'आमच्या मध्ये कोण येईल त्याला फोडून काढू ...' असा सदैव पवित्रा असायचा. शिवाय 'आपल्यावर बाहेरून आलेल्या लोकांनी अंन्याय केला आहे' हे सदैव ठासवले जायचे. मराठी भाषा तशी 'आपण वळवू तशी' ह्या प्रकृतीची! परंतु ह्या भाषेच्या सौंदर्याचा उपयोग 'डबल मिनिंग' ची वाक्य भाषणात बोलून टाळ्या मिळविण्यासाठी होऊ लागला होता. मी कॉलेजच्या दुसऱ्या वर्षाला होतो तेव्हा गल्लीबोळात ह्या पक्षाची लोकं टेबलं टाकून बसायची. टेबलांवर टी.व्ही आणि त्यावर ह्यांच्या तडफदार नेत्याची भाषणं! बरीच तरुण मंडळी ही भाषणं ऐकत आणि बहुतेक वेळेस 'डबल मिनिंग' वर हसत आपला वेळ सत्कारणी लावत असत!  आणि जेव्हा शिक्षण संपल्यावर आम्ही नोकरीला लागलो तेव्हा ह्या पक्षाने चांगलाच जम बसवला होता.

एकदा असंच एका सकाळी दाराची बेल वाजली. रविवारी सकाळी कोण आलंय ह्या विचारात मी दार उघडलं तर समोर जग्या उभा! बऱ्याच दिवसांनी भेटलो त्यामुळे आम्ही एकमेकांना मिठी मारली! त्याने नंतर 'त्या' पक्षाचे नाव घेतले, आपल्या साहेबांचे नाव घेतले आणि मागे उभे असलेल्या लोकांकडून 'जय' म्हणवून घेऊन माझ्या पुढे पावतीपुस्तक ठेवले! आणि सारा प्रकार माझ्या लक्षात आला. मी निमुटपणे दहीहंडीची वर्गणी दिली. 'गणपतीची वर्गणी पण द्यायची…. ह्यापेक्षा दुप्पट किंवा तिप्पट' असे बजावण्याच्या  सूरात सांगत मंडळी पुढच्या घराकडे वळली! मी जग्याला त्या दिवशी संध्याकाळी नाक्यावर चहाला बोलावले.  

" च्यायला… ह्या बाहेरच्या लोकांमुळे आपल्याला नोकऱ्या मिळत नाहीत! साले बघू तिथे हेच लोक घुसलेले असतात! एकेकाला पकडून, भर चौकात चाबकाने फोडून परत त्यांच्या राज्यात पाठवले पाहिजे!" जग्या पेटला होता.
" अरे! आपल्याला नोकऱ्या मिळत नाहीत तर आपण स्वतः प्रयत्न करून शोधाव्या नोकऱ्या. मिळतील रे शोधल्या तर", चहाचा घोट घेत मी म्हणालो.
" घंटा! ह्या लोकांनी नोकऱ्या दिल्या तर ना! ह्या लोकांना आपण नको असतो!"
" अरे, असं नसतं रे जग्या! आता मी सेल्स कॉल म्हणून बऱ्याच कंपन्यांमध्ये जातो… असतात की आपली माणसं. आणि हो, मोठ्या पदावर पण असतात", मी म्हणालो.
" ते साले त्यांच्यात मिसळलेले असतात! मला सांग, ह्या लोकांसमोर उद्या जर एक मराठी मुलगा आणि एक अमराठी मुलगा नोकरीसाठी आले तर? देतील रे मराठी मुलाला नोकरी?"
मी निमुटपणे चहाचे पैसे काढले आणि ह्या पुढे आपल्याकडून कसलीच चर्चा होऊ शकत नाही ह्याची कबुली स्वतःला दिली! आणि आम्ही त्या चहावाल्या 'भैय्या' च्या दुकानातून बाहेर पडलो.
पुढे चालत जाताना मी त्याला अजून बोलतं केलं. हा इंजिनियरिंग बऱ्यापैकी रखडत पास झाला होता हे ऐकण्यात आले होते. पण बरीच वर्ष बोलणं झालं नव्हतं.
" अरे इंजिनियरिंग मध्ये लै बोर व्हायचं… पण मग म्हटलं शेवटी नोकरी मिळेल.  पण कॉलेज प्लेसमेंट मध्ये मला सिलेक्ट केलंच नाय. सगळी पोलिटीक्स! अमराठी लोक नेमके निवडले गेले … सिलेक्ट करणारी होती कुलकर्णी … पण उपयोग काय?
ती पण त्यांच्यात मिसळलेली … "
" मग?" मी विचारले.
" मग काय? एकदा डिग्री मिळाल्यावर नोकरी मिळणे कठीण झाले होते…"
एकंदर काय तर नोकरी मिळणे कठीण होऊन बसले होते. मध्ये ह्याने एक नोकरी केली होती. परंतु तोपर्यंत साहेबांचा पगडा ह्याच्या डोक्यावर इतका बसला होता की तिथल्या 'अमराठी' बॉस बरोबर ह्याचे जमणे कठीणच! ह्याने नोकरी सोडली आणि इकडची तिकडची कामं करत पक्ष-कार्यात गुंतला!
दरम्यान ह्यांच्या साहेबांनी निवडणुकांच्या वर्षभर आधी राज्याच्या गृहमंत्र्यांशी वैर ओढून घेतले होते. साहेबांच्या प्रत्येक भाषणात ' डबल मिनिंग' चे विनोद असायचे. त्यामुळे राज्याचे राजकीय वातावरण तापत चालले होते. आणि ह्या दोन पक्षातील कार्यकर्ते एकमेकांशे मारामारी करतील का अशी परिस्थिती निर्माण झाली.  नंतर अमरावती जिल्ह्यातील एका छोट्याशा खेड्यात चायनीजच्या गाडी जवळ एका शुल्लक कारणामुळे ह्या दोन पक्षाचे कार्यकर्ते एकमेकांशी भिडले. मोठा राडा झाला. शिवाय गृहमंत्री एक वक्तव्य करून बसले ज्यात त्यांनी आपल्या लोकांच समर्थन केलं. आणि राज्यात तणाव निर्माण झाला.

 आमच्या शहरी देखील ह्यांच्या पक्षाचा मोर्चा होता. नुसता मोर्चा नव्हता तर त्यात पुतळे जाळण्याचा कार्यक्रम सुद्धा होता.  शहरातील अध्यक्ष नेतृत्व करणार होते. मुख्य चौकात मोर्चा सुरु झाला.  घोषणा सुरु झाल्या,

आज दूध कडवा है,
गृहमंत्री भडवा है!
 
 मराठी बाणा बाळगणारा पक्ष घोषणा मात्र हिंदीत देत होता हे बघायला मजा वाटत होती. अध्यक्षांनी इशारा दिला. पुतळा जाळल्यावर कार्यकर्ते तोडफोड करू लागले. त्यात हा देखील होता. पोलिसांनी लाठीमार केला आणि सर्वांना आत टाकले. आणि सर्वांना भरपूर बदडले. अध्यक्ष मात्र सुखरूप बाहेर पडले. त्यांना तारणारे कुणीतरी होतेच.

 जग्या तुरुंगातून बाहेर आला. धड चालता पण येत नव्हते. माझ्याकडे बघून हसला आणि मी जामीनाचे पैसे दिले म्हणून मला धन्यवाद दिले. सगळे कार्यकर्ते अडकले होते. अध्यक्ष मात्र सुटला होता. मला जग्याची आवडती ओळ आठवली -  
जया अंगी मोठेपण
तया यातना कठीण    
आणि काळानुसार बदललेल्या तुकोबांचे दर्शन मला तेव्हा झाले! आज महापूर आला की झाडे मात्र वाचतात आणि लव्हाळ मात्र वाहून जातात!


- आशय गुणे :) 

Thursday, August 2, 2012

माझा मित्र डेविड रामोस

परवाच माझ्या फेसबुकच्या भिंतीवर एक नवीन 'पोस्टर' लावले गेले. ( wall वर post करणे ह्याचा मराठीतला वापर म्हणा हवं तर - 'पोस्टर' लावणे! आणि 'wall ' असल्यामुळे व्यावहारिक देखील! असो.. ) एरवी गुलाबातून रक्त सांडणारा किंवा अश्रू ढाळणाऱ्या एखाद्या सदैव उदास मुलीचा फोटो किंवा गुढीपाडवा, बैल-पोळा,दिवाळी,ईद, क्रिसमस ते पार 'thanks giving ' पर्यंत तुम्हाला शुभेच्छा देणारा एखादा फोटो अगर एखाद्या राजकीय नेत्याची नसलेली कारकीर्द उगीच उजळणारा संदेश किंवा एका पक्षामुळे आपला देश कसा लुटला जातोय आणि आपल्या देशात काडीमात्र प्रगती कशी झाली नाही असले 'पुरावे' देणारे माहितीपत्र - ह्यांच्यापैकी त्या 'पोस्टर' मध्ये काहीही नव्हते ही खरच एक सुखद बाब होती! उलट त्यात होती एक बातमी. अमेरिकेत स्थायिक असलेल्या काही उगवत्या कलाकारांनी प्राचीन भारतीय संगीत आणि 'jazz ' संगीत ह्यांचे 'फ्युजन' करायचा प्रयत्न केला आहे. त्यातील 'शंकर टकर' हे नाव बऱ्याच जणांनी ऐकले देखील असेल. हा एक अत्यंत प्रयोगशील ग्रुप आहे आणि इंटरनेट विश्वात बरीच प्रसिद्धी पावलेला देखील! तर ह्या ग्रुपची एक रचना असलेला 'video ' होता आणि त्यात काम करायची संधी मिळाली आहे हे सांगणारी एक बातमी! 'पोस्टर' माझ्या मित्र डेविडने लावले होते आणि ही बातमी म्हणजे त्याने संगीत क्षेत्रात किती प्रगती केली आहे ह्याची साक्ष!

डेविड म्हणजे डेविड रामोस. हा 'ओकारीना' नावाचे एक दुर्मिळ वाद्य वाजवतो. तशी त्याला बाकी वाद्य देखील वाजवता येतात. पण मुख्य वाद्य हे. माझी आणि डेविडची पहिली भेट लगेच मला आठवली. माझ्या विद्यापीठाच्या ( university ) संगीत विभागात मी 'भारतीय संगीत' ह्या विषयावर एक तासभर लेक्चर दिले होते. त्यात सुरुवातीला जवळ-जवळ २० मिनिटं माझे पियानो वादन झाले होते आणि नंतरची ४० मिनिटं लेक्चर. ( पहा : http://www.relatingtheunrelated.blogspot.in/2011/11/blog-post.html ) ह्या लेक्चरच्या आधी वर्गाचा अंदाज यावा आणि प्रोफेसर डॉ. ब्रील ह्यांच्या शिकवण्याची शैली कळावी म्हणून त्यांच्या एका लेक्चरला मी हजेरी लावली होती. मी जरी बायोलॉजीचा विद्यार्थी असलो तरीही अख्ख्या विद्यापीठात कोणत्याही लेक्चरला बसायला परवानगी होती.ज्ञान-दान ह्या विषयी अमेरिकेत खूप आस्था आहे. ( आता ह्या लोकांनी विद्यापीठाची लायब्ररी शहरातल्या सर्वांसाठी 'फ्री' ठेवलेली आहे तर कुणालाही कुठल्याही लेक्चरला बसायची परवानगी देणे ह्यात काही खूप आश्चर्य वाटायचे कारण नाही! असो... ) तर ह्या लेक्चरला डॉ. ब्रील ने माझी ओळख करून दिली. " हा आशय. भारतातून आला आहे....आपल्याला भारतीय संगीताबद्दल पुढे लेक्चर देणार आहे...आणि आपल्या कॅम्पस मध्ये एक 'world music group ' स्थापन करायची ह्याची इच्छा आहे. तर इच्छुक व्यक्तींनी त्याला प्रतिसाद द्यावा...खरं तर तुम्ही सर्वांनी त्याला प्रतिसाद द्यावा अशी माझी इच्छा आहे." 'मेक्सिकोचे मरियाची संगीत' हा विषय असलेले ते लेक्चर संपले पण नंतर कुणीही माझ्या प्रस्तावाकडे फारसे लक्ष दिले नाही. सारे घरी जायच्या घाईत होते. कदाचित इकडे आपल्याला फार प्रतिसाद मिळणार नाही असा निष्कर्ष काढून मी निघायच्या तयारीत असतानाच मागून एक आवाज आला. " अशय... is that how you pronouce your name ?" मी त्याला 'आशय' हे माझे नाव समजावले आणि आमची चर्चा सुरु झाली. ( पुढे मी अमेरिका सोडेपर्यंत त्याने मला 'अशय' च म्हणणे सुरु ठेवले!) डेविडला माझा प्रस्ताव आवडला होता. त्याला एकूणच 'world music ' बद्दल उत्सुकता आहे हे समजले. वर्गात मी आणि तो बोलत बसलो होतो. मी पियानो वाजवतो हे समजल्यावर वर्गात ठेवलेल्या पियानोकडे इशारा करत त्याने मला वाजवायची विनंती केली. मी पियानोवर बोटं ठेवली आणि वर्गातल्या अतिउच्च दर्जाच्या 'sound system ' चा अनुभव घेतला. संगीताचा वर्ग असावा तर असा! जवळ जवळ २० मिनिटे चाललेला 'राग यमन' त्यादिवशी डेविडने मन लावून ऐकला. 'काहीतरी वेगळं ऐकू येतंय' म्हणून कदाचित ८-१० लोकं पण जमली. सगळेच विद्यार्थी. त्या दिवशीपासून माझी आणि डेविडची मैत्री सुरु झाली. आज देखील सुरु आहे. स्मित

त्यानंतर आम्ही फेसबुकवर 'connect ' झालो. अमेरिकेत शक्यतो मित्र होण्याची ही प्रथम पायरी असते. भारतासारखे ' अरे ...नंबर दे रे...तुला मिस कॉल देतो...आला का मिस कॉल...हो, माझाच नंबर आहे...सेव कर...मला मिस कॉल दे...' हे शक्यतो लगेच होत नाही. privacy जपणारा देश आहे न हा. विद्यापीठात मुलांचे 'कळप' फार क्वचित दिसतात ( मुलींचे नाही म्हणत...त्यांचे 'कळप' तर भारतात सुद्धा दिसत नाहीत.. त्यात विशेष काहीच नाही म्हणा...) ह्याचे कारण हे इथपासून सुरु होत असावे. दरम्यान फेसबुकवर थोडी चर्चा होत होती. 'World Music Group ' साठी काय करता येईल ह्याबद्दल थोडा विचार केला जायचा. तो त्याच्या मित्रांना देखील सांगणार होता. पण मी ठरलो बायोलॉजीचा विद्यार्थी. सतत lab मध्ये काम करावे लागत होते. शिवाय त्याच वेळात मला मोटेल मध्ये जॉब लागल्यामुळे त्याचा वेळ सुद्धा जमवावा लागत असे. सप्टेंबर महिन्यातील दिवस ह्या गोष्टींमुळे भरभर जात होते आणि अचानक डेविडने मला एका शुक्रवारी भेटण्याबद्दल विचारले. परीक्षा वगेरे आटोपल्या होत्या आणि त्या दिवशी मोटेलची शिफ्ट पण नव्हती. मी लगेच होकार कळवला. शुक्रवारी दुपारी आम्ही लंच एकत्र करायचे ठरवले. आणि आमचे laptops सामोरा-समोर ठेवून आम्ही गप्पा मारायला सुरुवात केली. तेव्हाच त्याने मला त्याचे 'ओकारीना' हे वाद्य प्रथम वाजवून दाखवले. " मी तुला हे वाद्य दाखवतो. तुला पहायचं आहे....इकडे २ मिनिटात कशी शांतता पसरते? थांब मी वाजवतो...". आणि त्याच्या वाजवण्याने खरोखर २ मिनिटात आजूबाजूच्या टेबलवरच्या मुला-मुलींचे लक्ष आमच्याकडे गेले. हा मुलगा त्याच्या क्षेत्रात किती मुरला आहे हेच दिसून येत होते. आणि हे सांगताना त्याचा पाय जमिनीवर ठेवून देहबोलीतून ( body language ) वाहणारा आत्मविश्वास सुद्धा! त्या दिवशी त्याच्याबद्दल प्रथम कळले. हा मुलगा 'san antonio ' ह्याच शहरात राहत होता. रोज बसने प्रवास. क्वचित सायकल आणत असे. कधी गिटार वगेरे आणायचे झाले तर सायकल आणणे रद्द! अत्यंत धार्मिक. सदैव देवाचे ( Jesus Christ ) आभार मानणारा. मी आज जो काय आहे तो त्याच्या कृपेमुळे वगेरे म्हणणारा. पण धार्मिक ह्याचा अर्थ आपलेच मूळ जपणारा असं नव्हे. नाहीतर एवढ्या उत्सुकतेने भारतातील संगीत ऐकायला तो आला नसता. चर्च मध्ये वाजवणे, बाहेर ग्रुप मध्ये वाजवणे हे सगळं सुरु होतंच. पण ' I want to know more about music all over the world ' हे त्याने बोलून दाखवले. आणि ह्याच दिवशी त्याच्या आवडीच्या कलाकारांमध्ये एक भारतीय नाव सामील झाले - उस्ताद झाकीर हुसैन! लंच झाल्यावर त्याने भारतीय संगीताचे काही नमुने ( म्हणजे ' samples ' ...'नमुना' नव्हे! ) ऐकायची इच्छा व्यक्त केली आणि लगेच मी तबला ऐकवायला सुरुवात केली. 'You Tube ' वर झाकीर वाजवू लागला.

" मी आतापर्यंत बरीच तालवाद्य ऐकली आहेत. पण त्यात एकतर 'sticks ' वापरतात किंवा अख्खा हात. हा माणूस तर नुसती बोटं वापरतोय. how is it possible ? आणि ह्या पाच बोटांच्या जोरावर अख्खा rhythm तयार होतोय! This must be really great . मला ह्या माणसाला ऐकायला नक्कीच आवडेल. हा कुठे राहतो? अमेरिकेत perform करतो का? " त्याने बऱ्याच उत्साहाने हे विचारले. पण हा उस्ताद लॉस-अन्जेलेस मध्येच राहतो हे ऐकल्यावर त्याला अजून आश्चर्य वाटले. मला कधीतरी ह्याच्या कार्यक्रमाला घेऊन जा अशी विनंती त्याने त्या दिवशी केली. मी अर्थात होकार दिलाच. पुढच्या महिन्यात झाकीरभाईंच्या कार्यक्रमाच्या निमित्ताने ह्युस्टनला जायचा योग आला. तेव्हा काही डेविडला माझ्या बरोबर येणे जमले नाही. पण मी तिकडून परत आल्यावर मैफल कशी होती हे विचारायला तो विसरला नाही. मी उस्ताद बरोबर काढलेल्या फोटोबद्दल माझे अभिनंदन पण केले. पण ह्याच महिन्यात ह्युस्टन वरून आल्यावर वर सांगितल्याप्रमाणे ह्याच्या 'world music ' च्या वर्गात माझे लेक्चर आयोजित केले होते. आधीच झाकीरभाईंना भेटल्यामुळे उत्साह द्विगुणीत होता. लेक्चर खूप छान झालेच. माझे वादन पण मुलांना आवडले आणि मी दाखवलेली भारतीय वाद्य पण मुलांना खूप आवडली. त्यात शेवटी झाकीरभाईंची 'video clip ' दाखवताना तर पोरांनी बाक वाजवणे बाकी ठेवले होते. कुणी हवेत बोटांचे इशारे करीत होते तर कुणी डोलून तालाला दाद देत होते. आणि ह्या दिवसानंतर डेविड ने झाकीरभाईंना नीट ऐकायला सुरु केले. मी फेसबुकवर 'share ' केलेल्या तबल्याच्या चित्रफिती ( videos ) तो आता ऐकू लागला होता. आणि माझ्या लेक्चरच्या जवळ जवळ आठवड्यानंतर मला फेसबुकवर डेविडने झाकीर हुसैन चे पेज
'लाईक' केल्याचे आढळले. आपले लेक्चर सार्थक झाल्याची थोडीफार भावना त्यादिवशी माझ्या मनात निर्माण झाली.
डेविड नंतर कॅम्पस मध्ये भेटायचा. अमेरिकन विद्यापीठाचे कॅम्पस एक उत्साही ठिकाण असते. कुणी skate board वरून मुक्त विहार करत असतं तर कुणी सायकल चालवत चालवत वर्ग असलेल्या बिल्डींग पर्यंत जात असतं. काही मुलं छोट्या घोळक्यात पुस्तकं घेऊन जात असतात तर काही कृष्णवर्णीय मुलं नाचणे आणि चालणे ह्यांचा समन्वय साधत बर्यापैकी आवाज करीत स्वतःच्ता अस्तित्वाची जाणीव करून देत असतात. काही मुलं सदैव काहीतरी चरत असतात तर काही मुलं खाण्या-पिण्याचे stall टाकून उभी असतात. ( ह्यातील पदार्थ विकून कुणालातरी मदत म्हून निधी जमविण्यासाठी). काही मुलांना आपापल्या 'students organization ' चा प्रचार करायचा असतो तर काही मुलं विद्यापीठाच्या चुकीच्या धोरणांविरोधात आवाज उठवत असतात. कुठे 'आज रात्री ९ वाजता अमुक अमुक सिनेमा आहे....फुकट आहे....जरूर या' ही पाटी...तर कुठे तरी ' अमुक अमुक मुलाला/ मुलीला अध्यक्ष म्हणून निवडून आणा हा बोर्ड ( banner नव्हे!). काही मुलं हवामान चांगले असल्यास 'flying dish ' ची मजा लुटत असतात तर काही मुलं चक्क रग्बी खेळत असतात. कुणी जॉग्गिंगच्या प्रेमात तर कुणी चालण्याच्या. ह्याच भारतीय मुलाला विश्वास न बसणाऱ्या वातावरणात अजून एका गोष्टीचा समावेश असतो. ती म्हणजे मुक्त कंठाने गाणारी किंवा वाद्य वाजवणारी मुलं. आणि ह्या सर्वांकडे बघून जाणारी नाकाचा केवळ मुरडण्यासाठी वापर न करणारी अमेरिकन मुलं! डेविड हा बऱ्याचदा मला गिटार वाजवताना आणि गाताना दिसायचा. आजूबाजूच्या लोकांकडे त्याचे अजिबात लक्ष नसायचे. आपल्याच कलेत गुंग! देवाची स्तुती करत गाणी म्हणणे त्यात प्रामुख्याने. त्याच्या बाजूला जाऊन उभे राहावे लागायचे. मग काही सेकंदाने त्याला लक्षात यायचे. " वो देख तेरा दोस्त...येडे माफिक बजाते बैठा है...", अशी वाक्य माझे मित्र मला बऱ्याच वेळेस बोलून दाखवायचे.

पण डेविडची हीच कला जवळून अनुभवायची संधी आम्हाला त्या दिवसात मिळाली. प्रत्येक अमेरिकन विद्यापीठात Indian Students Association ही संस्था आहे. विद्यापीठात येणाऱ्या नवीन विद्यार्थ्यांना airport वरून आणायचे ( बहुतेक वेळेस विनामुल्य) , त्यांची तात्पुरती राहण्याची सोय करणे ( त्यांना स्वतःची भाड्याची apartment मिळेपर्यंत) इथपर्यंत ही संस्था खूप चांगलं काम करते. पण ह्याच्या व्यतिरिक्त होळी साजरी करणे, दिवाळी साजरी करणे आणि १५ ऑगस्ट आणि २६ जानेवारी ह्या दिवशी भारताचा झेंडा उभारणे हे सोडून ह्या संस्थेत काही विशेष होत नाही. ह्याचा अर्थ ह्या गोष्टींना माझा विरोध आहे असं नव्हे. परंतु लहानपणी भूगोलात ' भारत हा अमुक इतक्या राज्यांमध्ये विभागलेला आहे' हे वाक्य जेव्हा आपली पोरं खरं करून दाखवतात तेव्हा ह्या गोष्टींबद्दल विशेष आस्था वाटत नाही. आणि २१ व्या शतकातील परदेशातल्या भारतीय मुलांची ही 'कर्म-कांड' होऊन बसतात. तर ह्याच संस्थेच्या दिवाळी सोहळ्याची तयारी आम्ही करीत होतो. कार्यक्रम कुठले ठेवायचे हा विचार सुरु असतानाच एकदम डेविडच्या 'ओकारीना' ह्या वाद्याची आठवण झाली. एरवी 'फक्त बॉलीवूड' ( किंवा त्या त्या राज्यातील चित्रपट संगीत) असलेल्या ह्या सोहळ्यात काहीतरी वेगळं करण्याचा आमचा मनसुबा होताच. डेविडने माझे आमंत्रण अगदी एका क्षणात स्वीकारले आणि त्याच्या वाजवण्याने धम्माल आणली. कार्यक्रम बरोब्बर संध्याकाळी ६:३० वाजता सुरु होणार होता. डेविड ६:१५ लाच हॉल वर हजार! आणि प्रत्येक भारतीय कार्यक्रम असल्याप्रमाणे आमचाही कार्यक्रम ७:२० वाजता सुरु झाला! अधून -मधून माझे लक्ष डेविडकडे जात होते. पण त्याला कसलाही त्रास वाटत नव्हता. उशीर झाला आहे ह्याबद्दल नाराजी नव्हती. एवढेच काय, तर नंतर बऱ्याच गोष्टींना तो अगदी मनापासून दाद देत होता. बॉलीवूडची नृत्य, गाणी हे मस्त एन्जॉय करीत होता. पण त्याची वेळ आली तेव्हा मात्र अगदी आत्मविश्वासाने त्याने आपली कला सादर केली. त्या छोट्या वाद्यावर त्याने अमेरिकन लोकधुना वाजवून लोकांची दाद मिळवली. इतकेच नव्हे, तर 'हा कोण मुलगा...आणि हे कुठलं वाद्य' अशी भावना मनात ठेवून नुसता आरडा-ओरडा करणारे प्रेक्षक (?) सुद्धा शांत बसून त्याच्या वादनाला दाद देऊ लागले. आणि खरी धमाल तर पुढे आली. माझ्या एका मित्राने एका गिटार वाजवणाऱ्या त्याच्या अमेरिकन मित्राला वाजवायला बोलावले होते. डेविड आणि ह्या मुलाची अजिबात ओळख नव्हती. पण दोघांचे 'solo ' वादन झाल्यावर त्यांनी ५ मिनिटं ( हो फक्त ५! ) एकमेकांशी चर्चा केली आणि स्टेजवर जाऊन सह-वादन केले! जुगलबंदीच म्हणा ना! आम्हाला सर्वांना पर्वणीच होती ही. त्यांचे 'co - ordination ' अगदी जबरदस्त होते. दिवाळी सोहळ्यातील ह्या दोघांचे वादन नक्कीच सर्वोत्कृष्ट ठरले. " सॉरी...मला फेमिली बरोबर डिनरला जायचं आहे...मी पूर्णवेळ नाही थांबत...पण मला खूप मजा आली...मला संधी दिल्याबद्दल धन्यवाद!" शेवटी जेवायचा आग्रह करताना डेविड मला आनंदाने म्हणाला.

बाकी डेविड बराच family -attached ' होता. त्याच्या फेसबुकच्या 'status message ' मध्ये बऱ्याच वेळेस परिवाराचा उल्लेख असायचा. एकंदर त्याचा परिवार बराच 'conservative christian ' असावा. बऱ्याच वेळेस jesus christ ची स्तुती असायची. किंवा family dinner चा एखादा उल्लेख असायचा. म्हणूनच कदाचित मी 'las vegas ' ला जाणार आहे हे कळल्यावर इतरांनी दिलेले सल्ले किंवा मी तिकडे काय करू शकतो ह्याबद्दल केलेल्या कल्पना ह्यापेक्षा वेगळा संदेश डेविड ने पाठवला होता. " स्वतःची काळजी घे. I wish you a safe journey and I pray to God that you do not fall for any unwanted and unethical temptations ' असं त्यात लिहिलं होतं.

पुढे पुढे नवीन संगीत आत्मसात करताना डेविड ने तबला आणि झाकीर हुसैन ह्यांना मात्र एक स्वतंत्र स्थान दिले होते. अधून मधून माझ्या posts ना 'likes ' येत होत्या. मला अगदी व्यवस्थित आठवतंय. उस्ताद अल्लारखा आणि उस्ताद झाकीर हुसैन ह्यांचा एक 'video ' मी फेसबुक वर टाकला होता. ' newton and einstein of Tabla ' असं मी त्याचं वर्णन केलं होतं. प्रत्येक तबला वादनासारखं ह्या दोघांनी पण काही बोल तोंडाने बोलून नंतर वाजवले होते. डेविडला ह्याबद्दल फार उत्सुकता होती. लगेच संदेश पाठवला गेला ( फेसबुक वर). मला ह्या तबल्याची 'divine ' भाषा शिकायची आहे. माझी खूप इच्छा आहे. शिकवशील? ' आता मला कुठे तबला वाजवता येतो? पण ह्या दिवसानंतर मला भेटून संगीत-चर्चा करायचा बेत तो आखू लागला. आपण कधीतरी भेटून एकत्र वाजवले पाहिजे आणि दिवसभर फक्त संगीत ऐकले पाहिजे असं तो मला बऱ्याच वेळेस म्हणू लागला. वेळ काही जमत नव्हती. आणि असं घडण्यासाठी मी अमेरिका सोडायच्या आधीचा एक आठवडा उजाडला. आपण दुपारी मित्राकडे खेळायला जावं किंवा गप्पा मारायला जावं असाच तो प्रकार होता. अगदी एका भारतीय मित्रसारखाच....
फेसबुक वर ह्याचा संदेश आला. 'गेले बरेच दिवस आपण ठरवतोय.....एकत्र मैफल करायची आहे...कधी करूया? आता तर तू चालला आहेस!'
" ह्या एका आठवड्यात कधीतरी जमवुया", मी उत्तर पाठवले.
"शुक्रवारी दुपारी जमेल का? माझा सकाळी क्लास झाला, की मी मोकळा आहे...दुपारी दोन वाजेपर्यंत आहे...तू ६०३ नं ची बस पकड....माझ्या घराच्या समोर थांबते! जाताना ८.०० वाजता तुला परत घरी जायला बस आहेच!" दुसऱ्या दिवशी लगेच उत्तर. आणि खाली त्याने त्याचा पत्ता पाठवला. मी लगेच होकार कळवला.
मी लगेच 'गुगल' वर नकाशा सुरु केला! ह्याचा पत्ता शोधला आणि तो bus stop सुद्धा. शुक्रवारी ठरल्याप्रमाणे मी त्या ठिकाणी पोहोचलो आणि तिकडून मला त्याच्या घरी न्यायला तो स्वतः आला. मी त्याला लांबूनच ओळखले! रस्त्यावरच्या सगळ्या गाड्यांमध्ये एक स्वारी सायकलवरून येत होती.
त्याच्या घरी आलो.हा एका छोट्याश्या घरात एकटा राहतो! समोर आल्या आल्या वेगवेगळ्या प्रकारची वाद्य ठेवलेली दिसतात. समोरच 'केसियो' आहे. एक गिटार आहे. आणि ह्या सगळ्याच्या बाजूला त्याचा laptop . त्याने मला बसायला खुर्ची दिली. सुरुवातीला इकडचे-तिकडचे विषय निघाले. त्याच्या बोलण्यावरून इतकेच कळले की ह्या मुलाचा परिवार त्याच शहरात राहत होता. परंतु खर्च खूप होत असल्यामुळे ह्याने नवीन apartment मध्ये आपले बस्तान बसवले. संगीताचा अभ्यास व्यवस्थित होतो हे देखील एक कारण होतेच. सबंध घर हे ' 1BHK ' होते. त्यामुळे भाडे कमी. हा बाहेर नोकरी करून स्वतःचा खर्च भागवायचा. आणि ओकारीना ह्या वाद्याचे 'video ' youtube ' वर अपलोड करून त्या बरोबर advertisement च्या सहाय्याने अधिक डॉलर्स कमवायचा. इतर अमेरिकन लोकांसारखे मिळकत आणि बचत हे विरुद्धार्थी शब्द त्याच्याही आयुष्यात होते.
अशाच थोड्या गप्पा झाल्यावर त्याने लगेच 'यु-ट्यूब' सुरु केले. आणि मग आमची चर्चा सुरु! त्याने मला त्याच्या आवडत्या सगळ्या कलाकारांची गाणी ऐकवली! अमेरिकन संगीत काय असतं, जाझ , पॉप्युलर संगीत ह्या सगळ्यांवर चर्चा झाली. त्याने ऐकवलेले संगीत खरच खूप चांगले होते. पण त्याला जास्त उत्सुकता होती ती आपल्या संगीताची.

" त्यादिवशी तुझ्या लेक्चरला सर्वात काय जर आवडले तर 'झाकीर हुसैन' चा तबला! मला तबला काय असतो....कसा असतो...कसा वाजवतो ते सांग ना! त्याची भाषा मला खूप divine वाटते." त्याने ही गोष्ट मला परत सांगितली. मी तबला वाजवत नाही हे प्रथम त्याला सांगून त्याला असंख्य 'चित्रफिती' दाखवायला सुरुवात केली. संगीतात दर्दी असलेल्या सगळ्या अमेरिकन लोकांसारखे ह्याला 'रवी शंकर' नवीन नव्हते. पण त्यांच्याबद्दल सुद्धा त्याला अजुन थोडे सांगितले. वेग-वेगळी वाद्य दाखवली. आणि मग शेवटी विषय गायनाकडे आला! त्याला गायन कसे करतात ह्याच्यावर जास्त माहिती हवी होती.
माझ्या मनात काय आले काय माहिती. मी त्याला 'beatles ' चे norwegian wood हे लावायला सांगितले. आम्ही दोघांनी ते ऐकले आणि त्याला नंतर 'पवन दिवानी' हे लता चे गाणे ऐकवले. तो संगीत शिकत असल्यामुळे साहजिकच त्याला दोन्हीत साम्य जाणवले. मग त्याला 'राग' ह्या विषयाकडे मी घेऊन आलो.
"हे आपण ऐकले....तो राग बागेश्री." मी सांगितले. त्याला समजत होतं! काहीतरी नवीन शिकतोय ह्याचा आनंदसुद्धा होत होता. मग त्याला त्यादिवशी सगळे प्रकार ऐकवले....अभंग, ठुमरी,कवाल्ली, ख्याल, सिनेमा-संगीत... इतकेच काय, तर लोकसंगीत सुद्धा!

"हे सगळं तुमच्या एका देशात कसं काय? एवढा वेगवेगळ्या प्रकाराने नटलेला आहे तुमचा देश?" त्याला हे चमत्कारिक वाटत होतं. पण सारखा सारखा तो 'झाकीर हुसैन' कडे वळत होता! त्याच्या तबल्याने त्याला वेड लावले होते आणि ते उतरणे शक्य नव्हते. साहजिकच आहे म्हणा. आमचे कुठे उतरले आहे अजुन?
मग विषय आत्ताच्या संगीताचा सुरु झाला. "अमेरिकन संगीतात आणि एकूण पॉप्युलर संगीत म्हणजे 'पॉप' मध्ये एकेकाळी melody म्हणजेच 'चाल' हा प्रकार होता! एकेकाळी म्हणजे अगदी ५-६ वर्षांपूर्वी! आता सगळं rhytm वर आधारित आहे! त्यामुळे तेवढी मजा येत नाही!" डेविड ने आपले प्रामाणिक मत दिले. आश्चर्याची गोष्टं म्हणजे आपल्याकडे देखील हेच निरीक्षण मी करत आलोय. असो...
"तू लाइव कार्यक्रम ऐकायला जातोस का? " मी सहज विचारले
"आज-काल जेव्हा 'पॉप म्युसिक' गातात, तेव्हा 'माईक' च्या आधी एक software ठेवलेले असते. ते तुमचा आवाज सुधारते आणि मग तुम्ही आपोआप सुरात येत. त्यामुळे असे कृत्रिम कार्यक्रम मी का बघू? त्याच्यात डॉलर का खर्च करू?" डेविड ने परत एकदा प्रामाणिक पण थोडे धक्कादायक विधान केले.
"मग 'एन्रिक इग्लेसिअस', ब्रिटनी स्पिअर्स', 'लेडी गागा' सर्व असंच करतात का?" मी विचारले. त्यावर त्याचे उत्तर अगदी स्पष्टं होते - 'होय!'
मला हे कलाकार माहिती नसणे हे भ्याडपणाचे लक्षण आहे असं तो समजत नव्हता. माझ्या देशात अगदी उलटी परिस्थिती आहे. हे कलाकार जणू आपलेच आहेत ह्या थाटात आपण मिरवतो. आणि मग त्याने गिटार काढले आणि समोर ठेवलेल्या केसिओ वर मला बसायला सांगितले! आणि आमचे वादन सुरु झाले. कुणीही काहीही ठरवले नव्हते! त्याक्षणी वाजवायला सुरुवात केली आणि हे वादन २० मिनटे चालले. त्याने ते 'रेकॉर्ड' केले आहे.....आणि मी त्याला ते 'यु -ट्यूब' वर 'उपलोड' करायला सुद्धा सांगितले आहे! वाट बघतोय...
.
शेवटी बस ची वेळ झाली. दुपार कशी गेली काही कळलेच नाही. डेविड मला बसपर्यंत सोडायला आला. जाता जाता एक मिठी मारली आणि आपण 'टच' मध्ये राहू असे निश्चित केले! स्मित डेविड अजुन माझ्या 'friends list ' मध्ये आहे. मधून मधून बोलणे होते. संगीताची देवाण-घेवाण होते. आता ह्या सुरेल दुपारला वर्ष होईल. अधून-मधून अमेरिकेची आठवण येते. मन विद्यापीठाच्या कॅम्पसची हळूच एक चक्कर मारून येते. आणि दिसतो गिटार वाजवत गात-गात जीवनाचा आनंद घेणारा डेविड. देवाचे आभार मानणारा डेविड. काहीतरी नवीन शिकायला उत्सुक असणारा डेविड. फेमिली बद्दल आत्मीयतेने बोलणारा डेविड. माझा मित्र डेविड!


- आशय गुणे