Pages

Total Pageviews

Showing posts with label अमेरिका. Show all posts
Showing posts with label अमेरिका. Show all posts

Wednesday, December 5, 2012

डॉ . प्रभुणे

ही  कथा 'मायबोली' ह्या दिवाळी अंकात (online) प्रकाशित झाली होती! 

बरोबर एक मोठा बुके आणि थोडी चॉकलेट्स घेऊन मी, माझी पत्नी, आणि माझा ८ वर्षांचा मुलगा ड्राईव करत चाललो होतो. बाल्टिमोर काऊंटीमधील शांत परिसरात गाडी वेगात पळत होती. तितक्याच वेगात आमचा उत्साह आणि आनंद देखील वाहत होता. प्रसंगच तसा होता. नुकतेच नोबेल पारितोषिक विजेते घोषित झाले होते. वेगवेगळ्या क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी केलेल्या जगातील मान्यवरांची ओळख हळू हळू होऊ लागली होती. अमेरिकेत जे थोडे लोक पेपर वाचतात, त्यांच्यात आम्ही देखील असल्यामुळे रोजचे लेख आम्हाला काय ती माहिती पुरवीत होते. ह्या सार्‍या यादीत एका त्रिकुटाचा समावेश होता. हे त्रिकुट होते शास्त्रज्ञांचे. जॉन हॉपकिन्स युनिवर्सिटीमधील मेडिकल सायन्स शाखेतील एका मोठ्या प्रयोगाने मागच्याच वर्षी जगाचे लक्ष वेधून घेतले होते. मानवी शरीरातील पेशींमधील (cells) 'डीएनए'वर हे संशोधन होते. पेशींच्या एका विशिष्ठ भागात, ज्याला न्युक्लिअस म्हणतात, हे डीएनए असते. या डीएनए चे प्रोटीन नामक सत्वात रुपांतर होते आणि पुढे हेच प्रोटीन आपली शारीरिक वाढ किंवा जडणघडण होण्यास कारणीभूत ठरते. परंतु इतके दिवस पेशींच्या अन्य भागात देखील डीएनए असू शकते याचा कोणालाच पत्ता नव्हता. शास्त्रज्ञांच्या या त्रिकुटाने एका मोठ्या प्रयोगाची मदत घेऊन हे शोधून काढले की पेशींच्या अन्य भागात देखील डीएनए असते आणि त्याचे रुपांतर शरीरातील महत्त्वपूर्ण प्रोटीनमध्ये होते. या त्रिकुटात एक भारतीय नाव झळकल्याचे आमच्या ऐकण्यात आले होते. आणि सहज त्या दिवशी पेपर उघडला तर काय आश्चर्य! दोन अमेरिकन शास्त्रज्ञ मंडळीत एक नाव "तिचे" होते. लगेच येणार्‍या शनिवारचा मुहूर्त धरला. ( इकडे मुहूर्त ही कल्पना म्हणजे विकेंड! आणि केवळ विकेंडच..) आणि आम्ही सारे तिच्या घरी तिचे अभिनंदन करायला निघालो.

सहा वर्षांपूर्वी शिकागो सोडून आम्ही बाल्टिमोरला स्थाईक झालो. नवीन शहरी जातानाची एक सवय अमेरिकेत पाऊल ठेवल्यापासून कायम होती. तिकडे असलेल्या भारतीय लोकांची माहिती इंटरनेटच्या माध्यमातून मिळवायची. आपला एकूण देश अनेक राज्यात विभागला गेल्याचे आपल्या भूगोलाच्या पुस्तकानेच लहानपणी मनात ठसवल्यामुळे या भारतीयांमध्ये मराठी कोण हे सुद्धा बघणे आलेच. आमचा मुलगा, त्याचा जन्म इकडे झाल्यामुळे अनेक 'रंगांमध्ये' लीलया मिसळू शकत होता! आमचे तसे नव्हते. तर सहज लिस्ट चाळत होतो तर हिचे नाव त्यात! नाव वाचून आश्चर्याचा धक्काच बसला. हीच का ती ह्याची खात्री करायला इ-मेल पाठवला तर तीच निघाली! आणि मुख्य म्हणजे तिने मला ओळखले होते. बाल्टिमोर मध्ये कधीही येशील तेव्हा घरी ये असा संदेश तिने लगेच पाठवला! आणि पुढे वाचले तर 'सिनिअर सायंटिस्ट, जॉन हॉपकिन्स' असे तिचे डेसिग्नेशन वाचले तेव्हा थक्क झालो! खूप प्रगती केली होती तिने. स्वतःचे क्षेत्र गाजवले होते!

वास्तविक मी हिचा विद्यार्थी. बायोटेक हे क्षेत्र भारतात नवीन आले तेव्हा ह्यात खूप स्कोप आहे असे ऐकून आम्ही त्यात उडी घेतली होती. दुसर्‍या वर्षी शिकत असताना ही आमच्या कॉलेज मध्ये शिकवायला जॉईन झाली. पीएचडी संपवून आणि थोडा फार रिसर्च करून ती प्रोफेसर म्हणून रुजू झाली होती. तिचे वय तेव्हा २६ होते. एक अत्यंत कडक आणि शिस्तप्रिय प्रोफेसर अशी तिची ख्याती होती. त्यामुळे आम्हा मुलांचं (आणि मुलींचं सुद्धा!) तिच्याशी काही फार जमायचं नाही. मुली देखील तिच्या समोर नोट्स काढायचा आव आणत असल्या तरी तिच्या मागे (आणि मागेच!) तिचा समाचार घ्यायच्या. काही मुलांची तर तिच्याशी वादावादी झाली होती. वर्गात जोरजोरात भांडण होणे बाकी ठेवले होते काहींनी! हिने तिच्या आयुष्यात शिस्तीला खूप महत्त्व दिले होते पण आमच्यावर ती शिस्त लादताना गफला व्हायचा!

"हिचे अजून लग्न झाले नाही ना! म्हणून ही सदैव रागात असते... हिला कुणीतरी नवरा आणून द्या रे!" - तिच्या शिस्तप्रिय स्वभावाचे आणि तो आमच्यावर लादल्याचे खापर तिच्या अविवाहित राहण्यावर फोडले जायचे. तिचा विषय निघाला की हे वाक्य हमखास बोलले जायचे. संभाषणात सर्वप्रथम तिच्या उच्च शिक्षणावर जोर दिला जायचा. आश्चर्य व्यक्त केले जायचे... क्वचित आदरभाव सुद्धा! पण तिचे लग्न नाही झाले ह्या विषयावर येऊन सगळं संपायचं! काळजीच होती जणू सार्‍या मुलांना हिच्या लग्नाबद्दल! पुढे आम्ही ग्रॅज्युएट झालो आणि आमच्यापैकी बर्‍याच लोकांना असा साक्षात्कार झाला की आम्ही निवडलेल्या क्षेत्राला अजिबात स्कोप नाही! आणि सर्व क्षेत्रांचा शेवट ज्या एका पदवीने होतो तेच आम्ही केले - एमबीए! पुढे नशीबाने चांगले दिवस दाखवत एक चांगली नोकरी दिली. आणि त्याचे पेढे द्यायचे म्हणून मी आमच्या या आधीच्या कॉलेज मध्ये गेलो. तेव्हा समजलं की ही अमेरिकेला जायचे म्हणून प्रोफेसरगिरी करून पैसे जमवत होती. पोस्ट-डॉक करण्यासाठी. आम्ही थक्कच झालो होतो!

"अजून किती शिकायचे माणसाने! आता बास ना", इथपासून, "लग्न काय अमेरिकेत जाऊन करणार काय? नक्कीच कुणीतरी गोरा पकडेल... दिसते तर माल एकदम" इथपर्यंत सारी वाक्यं बोलली गेली होती.
अजून काही वर्ष गेली आणि मला अमेरिकेत पाठवले गेले. २८ व्या वर्षी ही संधी आल्यामुळे घरचे एकदम खुश होते. आता मला कुणीही मुलगी देईल ही त्यातली एक भावना. आणि झालेही तसेच. लग्न करून मी अमेरिकेत गेलो.

बाल्टिमोर मध्ये आल्यावर लगेच काही हिची भेट झाली नाही. तिकडच्या महाराष्ट्र मंडळात गेलो तेव्हा मात्र तिच्याबद्दल थोडे ऐकले. "तिचे काय... नाव भारतीय आहे फक्त... बाकी काय भारतीय आहे तिच्यात?" असे एक वाक्य एका गृहस्थाने बोलून दाखवले होते आणि सर्वांनी एकमताने हसून त्या माणसाला दाद दिली होती. ती ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ असल्यामुळे खूप व्यस्त असायची. त्यामुळे आल्यापासून २-३ आठवडे काही भेट होऊ शकत नव्हती. शेवटी तिनेच एकदा रविवारी बोलावले. आणि जवळ जवळ १५-१६ वर्षांनी डॉ. सुलभा प्रभुणे हिला भेटलो. जवळ जवळ ४५ वर्षांच्या डॉ. प्रभुणे मध्ये लक्षणीय बदल झाला होता. पंधरा वर्षांपूर्वी खांद्यापर्यंत येणार्‍या केसांचा बॉय-कट झाला होता. चेहर्‍यावरचा चष्मा जाड भिंगांचा झाला होता. केस बर्‍यापैकी पिकले होते. आणि चेहरा थोडासा का होईना सुरकुतलेला दिसत होता. तिची इकडची प्रगती ऐकून आणि पंधरा वर्षांनी परत एकदा थक्क होऊन मी घरी गेलो. पोस्ट-डॉक करायला आलेल्या तिने खूप चांगला परफॉर्मन्स देऊन आणि अनेक रिसर्च पेपर प्रकाशित करून बढती मिळवली होती. आणि ५ वर्षांपूर्वी स्वतःची प्रयोगशाळा सुरु केली होती.

"मग, या कधी आमच्याकडे!" मी म्हणालो. "या म्हणजे कोण आता?" तिने एकदम विचारले. "म्हणजे तुम्ही सगळे..." मी पुढे बोलणार इतक्यात तीच म्हणाली. "फॅमिली वगेरे कुणीही नाही इकडे... मी एकटीच राहते... मी लग्न नाही केलं!" थक्क होण्याचे कारण फक्त तिचे उच्च शिक्षण एवढेच नव्हते हे वेगळं नको सांगायला!
आल्यापासून ३-४ वर्षात मी मात्र जितक्या वेळेस शक्य होईल तितक्या वेळेस तिला विकेंडला घरी बोलवायचो. ओळख अजून वाढू लागली. आणि ओळखीचे रुपांतर मैत्रीमध्ये कसे झाले कळले देखील नाही. इतके दिवस 'अहो-जाहो' करणार्‍या मला शेवटी तिने 'अरे-तुरे' ने हाक मारायला सांगितली. कॉलेज मध्ये तशी हाक आम्ही मारत होतोच... अर्थात तिच्या पाठीमागे. आता मात्र तिला अशी हाक मारायची परवानगी खुद्द तिनेच दिली.

क्वचित कधीतरी ती महाराष्ट्र मंडळाच्या कार्यक्रमांना किंवा माझ्या घरी ठेवलेल्या कार्यक्रमांना यायची. तेव्हा सुद्धा स्वारी एकटीच. जास्त कुणी तिच्याशी बोलायचे नाही. मंडळाचे कार्यक्रम झाले की ही एकटीच निघून जायची. मी माझ्या मित्र-मैत्रिणींच्या घोळक्यात उभा असलो तर आमच्यात न येता एकटीच घरी जायची. जर मी एकटा असलो तर मात्र मला भेटून, चार शब्द बोलून घरी जायची. क्वचित हिच्याशी आणि माझ्या मुलाशी पण बोलायची. पण एकूण सगळं एकट्यानेच! खरं तर तिचे रुटीन खूप व्यस्त असायचे. सकाळी लवकर लॅबमध्ये जायची. आणि रात्री यायला ९-१० वाजायचे. कधी कधी विकेंडला पण जावे लागायचे. त्यामुळे एकूण बिझीच!

दरम्यान मला हिच्याबद्दल जे मत ऐकायला मिळत होते ते काही फार चांगले नव्हते. बाल्टिमोर काऊंटी मध्ये बर्‍याच वर्षांपासून राहणार्‍या एका गृहस्थाने हिला म्हणे वेगवेगळ्या गोर्‍या लोकांबरोबर फिरताना बघितले होते. लेट-नाईट पार्टी करताना ती बर्‍याचदा दिसली होती. हिच्या घरी बर्‍याचदा कोणीतरी यायचे. मला देखील हिच्यापासून सावध राहायला सांगितले गेले. मुलांना तर लांबच ठेवा असा पण सल्ला देऊन झाला होता! ही बाई एकेकाळी माझी शिक्षिका होती ही गोष्ट मी ह्यांच्यापासून लपवून ठेवली होती. तिने सांगायचा तर प्रश्नच नव्हता! तिच्याशी बोलताना एवढे सुद्धा समजले होते की ही बाई बर्‍याच वर्षांपूर्वी एकदा भारतात गेली होती. तिने सांगितलेले साल म्हणजे ती साधारण ३३ वर्षांची वगैरे असली पाहिजे. त्यानंतर आजच्या दिवसापर्यंत काही ती भारतात गेली नव्हती. भुवया उंच करायला लावणारी केस होती हिची हे मात्र खरं!

मी इकडे आल्याच्या वर्षभरातच तिची स्वतःची प्रयोगशाळा सुरु झाल्यामुळे तिकडे होणार्‍या गोष्टी माझ्या कानावर यायच्या. आणि खूप वर्षांपूर्वी पदवी बायोटेक मध्ये मिळवल्यामुळे तेव्हा असलेल्या शिक्षिकेकडून त्याची उजळणी देखील होत असे. तिचे विचार संशोधनात अंमलात आणण्यासाठी एक चांगली टीम तिच्याकडे होती. पीएचडी करायला आलेले विद्यार्थी हुशार होतेच शिवाय पोस्ट-डॉक वाले लोक सुद्धा खूप मेहनती आणि सर्जनशील होते. त्यामुळे संशोधनातील हिच्या विचारांना चांगले पाठबळ होते. आणि त्यामुळे परिणाम चांगले मिळायचे. डॉ. प्रभुणे हे एक प्रभावी नाव झाले होते. दर वर्षी रिसर्च ग्रँट मिळणार्‍या शास्त्रज्ञ मंडळींमध्ये हिचे नाव होते. पण आमच्या लोकांकडून एकूण हिच्या कामगिरीची तेवढी दाखल घेतली जायची नाही एवढे मात्र खरे. कुठल्यातरी गाण्याच्या किंवा वाजवण्याच्या स्पर्धेत भाग घेऊन जिंकलेल्या लोकांचा सत्कार होत असे. मात्र मी ३ वेळा सत्कारासाठी हिचे नाव पुढे केले तेव्हा तिन्ही वेळेस मला वेड्यात काढून तो प्रस्ताव फेटाळण्यात आला होता!

मात्र तिच्यामुळे जॉन हॉपकिन्स युनिवर्सिटी बघायची संधी मात्र मिळाली. नुसती नाही तर अगदी आतून. एरवी, जगाला जवळ जवळ ४० नोबेल पारितोषिके मिळवून देणारी ही 'पवित्र' वास्तू अगदी आतून बघायचे भाग्य कुणाला मिळेल? सतत काहीतरी नवीन शोधण्याच्या मागे असलेले हे इथले शास्त्रज्ञ बघितले की आपण एका वेगळ्याच विश्वात आहोत ह्याची नक्कीच खात्री पटते! बाहेर जगात काय चालले आहे ह्याची फारशी पर्वा न बाळगता, एकाग्रतेने इकडे काम सुरु असते. सतत त्याच विश्वात राहून आणि त्याच विश्वात राहण्यासाठी पोषक अशा वातावरणात नांदून उत्कृष्ट शोध लागतात! आणि त्यामुळे एका अर्थाने जग चालते. ती पण त्याच जगातली. भारतातून एक ध्यास मनात बाळगून आली होती. आणि तिने ठरवलेल्या ध्येयाकडे यशस्वीपणे वाटचाल केली ह्यावर, मिळालेल्या नोबेल पारितोषिकाने शिक्कामोर्तबच केले होते!

घराची बेल वाजवली. आणि पुढच्या अर्ध्या तासात एका आश्चर्यचकित करणार्‍या उत्तराला मला सामोरे जावे लागले. बुके दिला. आनंदाने चॉकलेट्स देखील दिली. आणि अभिनंदन करणे सुरु केले. बोलताना पुढे म्हणालो. "घरी फोन केलास की नाही? खूप खूष असतील ना सगळे?" उत्तर निर्विकारपणे नाही असं आल्यावर मात्र मी एकदम आश्चर्य व्यक्त केले. आणि "फोन कर गं" असं तिला एक-दोनदा सांगितले. शेवटी तीच म्हणाली.
"मी माझ्या घरच्यांशी संबंध तोडून टाकले आहेत. त्यांना माझ्या यशाविषयी किंवा एकंदर आयुष्याविषयी काहीही घेणंदेणं नाही!"
"अगं पण का? असं कसं?"
TichiKatha.gif
"हो मग काय... त्यांना काहीच पडलेली नाही. मी त्यांच्यासाठी मेले आहे. भारतात अजून पुरुषच शास्त्रज्ञ होत असतात. सर्वांचा विरोध पत्करून मी इकडे पोस्ट-डॉक करायला आले. बाबांनी शेवटी एका अटीवर परवानगी दिली. २ वर्षात घरी परत येऊन लग्न करायचे. दोन वर्षाच्या पोस्ट-डॉक ने काय होणार आहे? ती तर शास्त्रज्ञ बनण्याची सर्वात पहिली पायरी आहे... त्यांना कुठे माहिती होते की पोस्ट-डॉक निदान पाच वर्ष केलं की पुढे असोसिएट प्रोफेसर होता येतं... आणि मग पुढे बढती मिळवत मिळवत सायंटिस्ट होतो माणूस! भारतात एवढेच वाटते की पीएचडी केली की माणूस शास्त्रज्ञ होतो! त्यामुळे... ह्या असल्या प्रस्तावाला काहीही अर्थ नव्हता... मला शास्त्रज्ञ व्हायचे होते... आणि मी अजिबात भारतात गेले नाही. परंतु काही वर्षांनी एकदा मी सर्वांना भेटायला परत घरी गेले... तेव्हा माझ्या नावावर ४ रिसर्च पेपर होते... आणि नामांकित जर्नल्स मध्ये माझे नाव छापून आले होते. मला हे सर्व घरी सांगायचे होते... पण घरी गेले तर ... लग्न... लग्न आणि केवळ लग्न! जर्नल वगैरे ठीक आहे... पण आता लग्नाचे बघा जरा, अशी सूचना मिळायची. नातेवाईकांमध्ये ह्याच्या आधी मुलगी किती हुशार आहे म्हणून मला मिरवले जायचे... पण आता त्यांच्याकडून सुद्धा लग्न करा लवकर... अशा सूचना!! शेवटी बरीच भांडणं करून... मी परत इकडे आले... ह्यावेळेस मात्र खूप त्रासले होते. वैतागले होते... रागावले होते. कुणालाच माझ्या कामाची कदर नाही हे मी जाणले होते... आणि त्याचाच सर्वात जास्त त्रास होत होता! त्यामुळे सुरुवातीचे काही महिने रिसर्च मध्ये लक्ष नव्हतं लागत... रिझल्ट नव्हते येत... कधी कुणी कौतुक केले की घरी सांगावेसे वाटायचे...परंतु ... काहीही उपयोग होणार नव्हता हे देखील माहिती होते! दरम्यान मला थोडेफार समजून घेणारे माझे कलीग्स होते माझ्या बरोबर... त्यांच्या बरोबर वेळ चांगला जाऊ लागला... ते मला समजू शकत होते... कारण ते सुद्धा शेवटी शास्त्रज्ञ होते... आणि ह्या एकटेपणाला सरावले होते. त्यामुळे त्यांच्यापैकी एकाशी मी काही वर्ष रिलेशनशिप मध्ये पण होते... काही वर्ष परत एकटीने घालवली... परत एक कलीगशी ओळख वाढली... तो माझ्याने १५ वर्ष मोठा होता... परंतु मला समजून घ्यायचा... रिझल्ट आले नाही आणि मानसिक ताण वाढला की प्रोत्साहन द्यायचा... जवळ जवळ वर्षभर आम्ही एकत्र होतो... पण नंतर तो देखील पुढे दुसरीकडे निघून गेला... आम्ही आहोत अजून टच मध्ये म्हणा...! पण एवढ्यात झाले काय... की बाल्टिमोर मध्ये आमच्या ओळखीच्यांच्या ओळखीचे एक गृहस्थ आहेत... त्यांनी कुणामार्फत तरी हे सारं घरी सांगितलं! बर्‍याच वर्षांनी घरून फोन आला... मी उचलला तर हे ऐकायला आलं... तुला असले धंदे करायला पाठवले नव्हते अमेरिकेत... पुन्हा आम्हाला तोंड दाखवू नकोस... तू आमच्यासाठी मेलीस! ज्या लोकांना मी केलेल्या कामाचे कौतुक नाही... केवळ निंदाच करता येते... त्यांच्याशी मी तरी संबंध का ठेवू? परिस्थितीने मला अजून कठोर बनवले... आज मिळालेले नोबेल मी माझ्या परिस्थितीला समर्पित करते!"

घरी आलो होतो. बायको मुलाला झोपवून स्वतः कधीच झोपून गेली होती. माझ्या मनात मात्र विचारचक्र सुरूच होते. एका साच्यात आयुष्य जगणार्‍या आपल्यासारख्या लोकांना कळेल का हिची व्यथा? माणसाने शिकावे, मोठे व्हावे, योग्य त्या वयात लग्न करावे, संसार सुरु करावा... सर्व मान्य! परंतु हे आयडियल जगणे झाले. प्रोटोकॉल प्रमाणे! उद्या जर कुण्या एका ध्येयनिष्ठ व्यक्तीने एक अद्वितीय काम करण्यासाठी ही चौकट ओलांडली तर? त्या कामात झोकून देताना हे नियम बाजूला सारले तर? मनाने तो सज्ज होईल देखील! पण त्या वयात असलेल्या शारीरिक गरजा? किंवा कुणासमोर आपण केलेले काम व्यक्त करण्यासाठी त्यावर अवलंबून राहावे लागले तर? त्यातून रिलेशनशिप्स निर्माण झाल्या तर दोष कुणाचा? आणि ह्याला केवळ दोष मानून त्या माणसाला नाकारायचा अधिकार आपल्याला आहे? त्याला वाईट ठरवून वाळीत टाकणारे आपण कोण? घड्याळाच्या काट्याप्रमाणे जीवन जगणारी माणसं! त्यांना वेळ काळ झोकून काम केलेल्या लोकांबद्दल का असेल मग आस्था? इतर लोकांसाठी माहिती नाही... पण डॉ.प्रभुणे माझ्या नजरेत एकदम वरच्या शिखरावर आहे. स्वतःचे ध्येय प्राप्त केलेली एक यशस्वी स्त्री!


 (काल्पनिक)



-आशय गुणे


This story can also be read here:  http://vishesh.maayboli.com/node/1228

Image Credits: 'Maayboli - http://vishesh.maayboli.com/node/1228 

Thursday, September 20, 2012

ह्युस्टनच्या गणपतीची क(व्य)था


नारद मुनी त्यांच्या आयुष्यात ( कधी न संपणाऱ्या ) ज्या ज्या ठिकाणी हिंडले नसतील त्या त्या ठिकाणी जाण्याचा योग मला ह्या दहा दिवसात येतो. मी कुठे कुठे जातो ह्याची यादी सांगायला गेलो तर हे पान कमी पडेल. कधी मी असतो मोठमोठ्या मंडळांच्या गादीवर समोर असलेला भक्तसमुदाय आणि मागे ओतलेला पैसा बघत. कधी मी असतो लहानशा घरात समोर येणाऱ्या भक्तांची निरागसता आणि समर्पण बघत. वेगवेगळ्या प्रार्थना स्वीकारत आणि चित्रविचित्र इच्छांना सामोरे जाता जाता दहा दिवस कसे जातात समजत देखील नाही. खायला देखील निरनिराळ्या पद्धतीचं मिळतं. थोडक्यात काय माझं भारत भ्रमण ह्या दहा दिवसात होत असतं.

परंतु आपली लोकं भारताच्या बाहेर जाऊ लागल्यापासून मला तिकडून सुद्धा आमंत्रणं येतात. मी अर्थात स्वीकारतोच! उंदीर मामा आहेतच मला घेऊन जायला. मामांची एकंच तक्रार होती इतके दिवस - जग फिरायला मिळत नाही. बाकी त्यांची तरी काय चूक? जग पहायची मिळालेली एक संधी तर मी गमावून बसलो. लहानपणी भाऊ कार्तिकेय बरोबर स्पर्धा ठरवली आणि तो बिचारा मोरोपंतांवर बसून जगाच्या तीन चक्रा मारून आला. मामांना वाटलं आपल्यालाही जायला मिळेल. पण मी कंटाळा केला आणि शेवटी आई-वडिलांभोवती तीन चक्रा मारायची पळवाट शोधून काढली. पण आता बदलत्या काळात मला देखील बाहेर जावे लागते. त्यातील प्रमुख शहरं आहेत अमेरिकेत आणि युरोपात. इथे आपली मंडळी मंडळ स्थापन करतात. मोठ्ठं जेवण ठेवतात. आपल्या मुला-मुलींना लॉर्ड गणेशा बद्दल सांगतात. माझ्या 'स्टोरीज' ऐकवतात. गाणी म्हणतात. शब्द इंग्रजी असले तरीही मनातून उमटणाऱ्या भावनांच्या भांडवलावर मी इथे आनंदाने मुक्काम करतो. ह्याच अमेरिकेतील माझ्या मुक्कामात एक शहर आहे जे माझ्यावर वर्षानुवर्षे प्रेम करीत आले आहे - ह्युस्टन! पण गेल्यावर्षी मला ह्युस्टनच्या अजून एका ठिकाणून आमंत्रण आलं. सहज उत्सुकता म्हणून पत्र बघितलं तर पत्ता होता एका विद्यार्थ्याचा. हा विद्यार्थी तिथल्या एका विद्यापीठातील भारतीय विद्यार्थी संघटनेचा अध्यक्ष होता. आपल्याला मोठ्यांच्या सहवासातून जरा ब्रेक मिळणार आणि तरुणांमध्ये जायला मिळणार ह्या आनंदात मी होकार कळवला! माझ्या सेक्रेटरीला विचारले असता त्याने मला सांगितले की स्वतंत्र दिन, दिवाळी, गणतंत्र दिवस आणि होळी ह्या सांस्कृतिक कॅलेंडर मध्ये आता माझी देखील स्थापना करायचे ठरले होते. तरुण मंडळी म्हणजे तरुण विचार आणि जुनाट विचारांचे विसर्जन! ठरलं तर मग! मी ह्यांच्या घरी जायचे ठरवले.
ठरलेल्या दिवशी मी तिकडे गेलो आणि विराजमान झालो. पण वातावरणात एक प्रकारची धुसफूस जाणवली. हे बिचारे विद्यार्थी ठरलेल्या वेळेत आपले शिक्षण सांभाळून माझी स्थापना करतात ह्या गोष्टीचा थोडा तणाव असेल असं मला वाटलं. पण तणाव काही वेगळाच होता. माझी आणि भक्तांची भाषा जरी भावनिक असली तरीही मला 'शाब्दिक भाषा' सुद्धा येतात! त्यामुळे ही मुलं काय बोलत होती हे कळायला आणि चकित होयला मला वेळ नाही लागला. संघटनेचा अध्यक्ष हा तेलगु भाषिक होता. ह्या मुलाने स्वतःच्या भाषेतील मुला-मुलींना माझ्या स्थानाभोवती होणाऱ्या सजावटीसाठी बोलावले होते. त्यांच्या बोलण्यावरून इतकेच कळले की 'ते' येण्याच्या आधी आपली सारी सजावट झाली पाहिजे. पूजेला पण आपलाच माणूस बसणार आहे. उगीच 'ते' येतील आणि 'त्यांची' माणसं त्यांच्या भाषेला पुढे करतील. पूजेचे पुस्तक बाहेर काढले गेले. सर्वांसमोर उशीर नको होयला म्हणून त्यातील एका विद्यार्थ्याने पूजेचा मजकूर वाचायला घेतला आणि त्याचा सराव करायला सुरुवात केली. दुसऱ्या एकाने इंटरनेट सुरु केले आणि laptop वर गाणी लावली. ही गाणी होती त्यांच्याच भाषेची. आणि तीच सुरु राहतील ह्याची दक्षता घेतली गेली पाहिजे असा आदेश देण्यात आला. तर अशाप्रकारे तेलगु भजनांच्या संगतीत माझ्या आजूबाजूला सजावट सुरु झाली. पण एक उत्सुकता नक्कीच होती. 'ते' कोण आहेत? आणि ते येण्याच्या आधी कसली ही एवढी घाई आहे तयारी करण्याची? पण माझे कान हत्तीचे असल्यामुळे ते टवकारल्यावर मला खूप लांबचं ऐकू येतं. आणि लांबून कुणीतरी येण्याची मला चाहूल लागली. बहुदा 'ते' हेच असावेत.
" आपल्याला यायला उशीर तर नाही झाला? ह्यांनी आपण यायच्या आधीच सारी तयारी केली असेल बघ. मी तुला सांगत होतो ना लवकर आवर! च्यायला आपल्या टिळकांनी गणेशोत्सव सुरु केला आणि तयारी मात्र हे करणार!" ही तर मराठी भाषा होती. चार-पाच मराठी भाषिक मुलं येत होती. आल्या आल्या त्यांनी सजावटीचा ताबा घेतला.
" अरे हे बरोबर सजवलेलं नाही. ह्यांना काही आरास येत नाही. पुण्याचा मी. गणपती सजावट मला नाही तर कुणाला येणार!" असं म्हणून तो मुलगा आहे त्या गोष्टींमध्ये बदल करू लागला. तेवढ्यात तेलगु गटातून एकाने आवाज दिला.
" दिस इज नॉट लुकिंग नाईस!" संभाषण एकदम इंग्रजीत होऊ लागलं.
" इट इज नाईस. वी हाव गणपती इन माय हाउस", ह्याने प्रत्युत्तर दिले. ह्यावर त्या तेलगु मुलीने नाक मुरडले आणि ती तिच्या आजूबाजूला असलेल्या तेलगु मुलामुलींना काहीतरी बोलली. उगीच ह्यांना बोलावले असं काहीसा ऐकू आलं मला पण माझं लक्ष दुसऱ्या एका संभाषणाने वेधून घेतलं. दोन मराठी मुलांनी आता laptop चा ताबा घेतला होता.

" च्यायला हे काय लावलाय बे अंडू-गुंडू. ह्याने काय बाप्पा प्रसन्न होणार आहे? आपण आपली गाणी लावूया!" असं म्हणून आता तेलगु गाण्यांची जागा मराठी गाण्यांनी घेतली. इकडच्या लोकांची नाकं अजून मुरडली गेली. दरम्यान, हळूहळू गर्दी वाढत होती. त्या घरी आता बरेच लोकं येऊ लागले होते. सारे विद्यार्थीच. त्यातील काही मुलामुलींनी माझ्या बाजूला उभं राहून फोटो काढायला सुरुवात केली. संध्याकाळचे पाच वाजून गेले होते. मला तर संध्याकाळी चार चे आमंत्रण होते. मी आधी येऊन बसलो होतो पण ह्यांचे फोटो काही आवरत नव्हते. शेवटी बरोब्बर सहा वाजता सगळ्यांना खाली बसायला सांगितले गेले. आणि अध्यक्ष महोदय बोलायला लागले. आता हा भाषण करतोय की काय ह्याची मला भीती वाटू लागली. सुदैवाने तसं काही झालं नाही.
" नाऊ वी विल स्टार्ट द पूजा. ही विल डू द पूजा....इन तेलगु लांगुएज". शेवटच्या शब्दामुळे मराठी मुलं-मुलींनी नाकं मुरडली!
आता त्या घरच्या हॉल मध्ये दोन गट पडले होते. एका बाजूला पूजा सांगणारा गट होता, अर्थात तेलगु. दुसरीकडे पूजा ऐकणारा आणि नाक मुरडणारा गट होता, अर्थात मराठी. आणि तिसरीकडे पूजा न ऐकणारा आणि केवळ नाक मुरडणारा गट, अर्थात हे दोन्ही सोडून अन्य सर्व भाषा बोलणाऱ्या मुलांचा गट!
"च्यायला, काहीही काळात नाही आहे. काय चाललाय बे. कधी संपणार हे", अशा प्रकारची वाक्य अधून मधून दुसऱ्या गटातून ऐकू येत होती. आणि मुळात पूजा स्वतःचे शक्ती प्रदर्शन व्हावे म्हणून होत असल्या कारणाने इतक्या जोरात म्हटली जात होती की माझे एवढे मोट्ठे कान असूनसुद्धा मला तिसऱ्या गटातील मंडळी काय म्हणतायत हे ऐकू येत नव्हतं! अशा ह्या वातावरणात ती पूजा एकदाची संपली! आणि मंडळी प्रसादाचे ताट पुढे करणार तेवढ्यात...
" वेट वेट.. वी हेव आरती नाऊ! इन आवर प्लेस वी ऑलवेज सिंग आरती... इन मराठी!" नाक मुरडण्याची धुरा आता दुसर्यांकडे होती हे वेगळं सांगायला नको.
" येते का कुणाला आरती... लवकर... आपल्याला पण दाखवून द्यायचे आहे...चला मंडळी... "
" अरे.. laptop घे तो...गुगल वर मिळतील बघ आरत्या... कशाला काळजी करतोस.... सापडलं बघ!" आणि अशाप्रकारे आरत्या म्हणणे सुरु झाले.
सुखकर्ता दुःख हर्ता वार्ता विघ्नाची ....
..................................................
लंबोदर पीतांबर फणी वरवंदना
सरळ 'तोंड' वक्रतुंड त्रिनयना
दास रामाचा वाट पाहे 'सजना'
'संकष्टी' पावावे निर्वाणी रक्षावे ....
..............................................

मी मूर्ती रुपात नसतो तर ह्या चुका नक्कीच ओरडून सांगितल्या असत्या. अहो, मी काय फक्त संकष्टीच्या दिवशी पावतो? मी तर संकटाच्या समयी पावतो. पण स्पर्धा होती अस्तित्वाची. आधीच्या गटाने माझ्या हत्तीच्या कानांना सुद्धा पेलवणार नाही इतक्या आवाजात पूजा सांगितली आणि ह्या गटाने मात्र माझ्या आरतीच्या अर्थाचा अनर्थ केला! एकदा अस्तित्वाची स्पर्धा सुरु झाली की दाखवायचे असते फक्त अस्तित्व. तिथे नाद नसतो, आवाज असतो; अर्थ नसतो, शब्द असतो! इथे माझ्याच नाही तर माझ्या नंतर म्हटल्या जाणाऱ्या सर्व आरत्यांची हीच तऱ्हा होती. शेवटी एक एक जण नमस्काराला मात्र येत होता.
मला H 1 विसा मिळू दे इथपासून मला विद्यापीठाच्या कॅमपस मध्ये जॉब मिळू दे आणि मला scholarship मिळू दे इथपासून अमुक अमुक मॉटेल किंवा gas station मध्ये मला नोकरी मिळून काही दिवसातच गाडी घेता येऊ दे इथपर्यंत सर्व प्रार्थना माझ्या समोर केल्या गेल्या. पण मला अपेक्षा होती एका मनापासून येणाऱ्या नमस्काराची. मुलं नमस्कार करत होते, माझा फोटो काढत होते, नमस्कार करताना फोटो काढत होते आणि माझ्या बरोबर पण फोटो काढत होते. तेवढ्यात मला एक-दोन वाक्य ऐकू आली.
" हीच ती. आपल्या विद्यापीठाच्या ऑफिस मध्ये काम करते. तिला इंडिया बद्दल जाणून घ्यायचे आहे. फार क्रेझ आहे तिला आपल्याबद्दल. त्यामुळे आज मुद्दाम गणपती फेस्टिवल बघायला आली आहे."
कुणीतरी त्या स्त्रीला आणि तिच्या लहान मुलीला गणपती बद्दल समजावून सांगत होते. " दिस इस आवर elephant headed god ! यु हेव टू जॉईन युवर hands लाईक दिस.." त्या स्त्रीला आणि तिच्या मुलीला नमस्कार कसा करायचा हे शिकवले जात होते. त्यांना हे नवीन असल्यामुळे खूप उत्सुकतेने त्यांनी हे शिकून घेतलं आणि माझ्यासमोर आल्या. दोन्ही हात जोडले. त्या स्त्रीने तिच्या मुलीला सांगितले.
" Thank You God for this day .... because of You I met new people .... i could know them ....learn new things ....and flourish my life . Let these people who have come from their
country get whatever they want . " त्या मुलीने देखील ही प्रार्थना अगदी मनापासून म्हटली. मला मनापासून उमटलेली प्रार्थना ऐकायला मिळाली. माझे त्या घरी येणे सार्थक झाले.
शेवटी ह्या भारतीय विद्यार्थी संघटनेचा गणेशोत्सव संपला. जाता जाता ती अमेरिकन स्त्री अगदी मनापासून सर्वांना धन्यवाद देत म्हणाली:
" Thank You guys for such a wonderful experience ....we came to know about the wonderful Indian culture because of You ". विद्यार्थी संघटनेच्या अध्यक्षाने घोषित केले, " संघटनेचा गणेशोत्सव यशस्वीरित्या पार पडला!"
हे ऐकल्यावर मी माझ्या तीन हातांपैकी कुठला हात कपाळावर मारू ह्याचा विचार करू लागलो. कारण चौथा हात नेहमी आशीर्वाद देण्यासाठी असतोच. शेवटी भोलेनाथांचा मुलगा ना मी!
- गणपती शंकर .... ( नको! आडनाव कशाला सांगू माझं. उगीच 'राज्या'भिषेक कराल माझा!)
आशय गुणे स्मित




Thursday, August 2, 2012

माझा मित्र डेविड रामोस

परवाच माझ्या फेसबुकच्या भिंतीवर एक नवीन 'पोस्टर' लावले गेले. ( wall वर post करणे ह्याचा मराठीतला वापर म्हणा हवं तर - 'पोस्टर' लावणे! आणि 'wall ' असल्यामुळे व्यावहारिक देखील! असो.. ) एरवी गुलाबातून रक्त सांडणारा किंवा अश्रू ढाळणाऱ्या एखाद्या सदैव उदास मुलीचा फोटो किंवा गुढीपाडवा, बैल-पोळा,दिवाळी,ईद, क्रिसमस ते पार 'thanks giving ' पर्यंत तुम्हाला शुभेच्छा देणारा एखादा फोटो अगर एखाद्या राजकीय नेत्याची नसलेली कारकीर्द उगीच उजळणारा संदेश किंवा एका पक्षामुळे आपला देश कसा लुटला जातोय आणि आपल्या देशात काडीमात्र प्रगती कशी झाली नाही असले 'पुरावे' देणारे माहितीपत्र - ह्यांच्यापैकी त्या 'पोस्टर' मध्ये काहीही नव्हते ही खरच एक सुखद बाब होती! उलट त्यात होती एक बातमी. अमेरिकेत स्थायिक असलेल्या काही उगवत्या कलाकारांनी प्राचीन भारतीय संगीत आणि 'jazz ' संगीत ह्यांचे 'फ्युजन' करायचा प्रयत्न केला आहे. त्यातील 'शंकर टकर' हे नाव बऱ्याच जणांनी ऐकले देखील असेल. हा एक अत्यंत प्रयोगशील ग्रुप आहे आणि इंटरनेट विश्वात बरीच प्रसिद्धी पावलेला देखील! तर ह्या ग्रुपची एक रचना असलेला 'video ' होता आणि त्यात काम करायची संधी मिळाली आहे हे सांगणारी एक बातमी! 'पोस्टर' माझ्या मित्र डेविडने लावले होते आणि ही बातमी म्हणजे त्याने संगीत क्षेत्रात किती प्रगती केली आहे ह्याची साक्ष!

डेविड म्हणजे डेविड रामोस. हा 'ओकारीना' नावाचे एक दुर्मिळ वाद्य वाजवतो. तशी त्याला बाकी वाद्य देखील वाजवता येतात. पण मुख्य वाद्य हे. माझी आणि डेविडची पहिली भेट लगेच मला आठवली. माझ्या विद्यापीठाच्या ( university ) संगीत विभागात मी 'भारतीय संगीत' ह्या विषयावर एक तासभर लेक्चर दिले होते. त्यात सुरुवातीला जवळ-जवळ २० मिनिटं माझे पियानो वादन झाले होते आणि नंतरची ४० मिनिटं लेक्चर. ( पहा : http://www.relatingtheunrelated.blogspot.in/2011/11/blog-post.html ) ह्या लेक्चरच्या आधी वर्गाचा अंदाज यावा आणि प्रोफेसर डॉ. ब्रील ह्यांच्या शिकवण्याची शैली कळावी म्हणून त्यांच्या एका लेक्चरला मी हजेरी लावली होती. मी जरी बायोलॉजीचा विद्यार्थी असलो तरीही अख्ख्या विद्यापीठात कोणत्याही लेक्चरला बसायला परवानगी होती.ज्ञान-दान ह्या विषयी अमेरिकेत खूप आस्था आहे. ( आता ह्या लोकांनी विद्यापीठाची लायब्ररी शहरातल्या सर्वांसाठी 'फ्री' ठेवलेली आहे तर कुणालाही कुठल्याही लेक्चरला बसायची परवानगी देणे ह्यात काही खूप आश्चर्य वाटायचे कारण नाही! असो... ) तर ह्या लेक्चरला डॉ. ब्रील ने माझी ओळख करून दिली. " हा आशय. भारतातून आला आहे....आपल्याला भारतीय संगीताबद्दल पुढे लेक्चर देणार आहे...आणि आपल्या कॅम्पस मध्ये एक 'world music group ' स्थापन करायची ह्याची इच्छा आहे. तर इच्छुक व्यक्तींनी त्याला प्रतिसाद द्यावा...खरं तर तुम्ही सर्वांनी त्याला प्रतिसाद द्यावा अशी माझी इच्छा आहे." 'मेक्सिकोचे मरियाची संगीत' हा विषय असलेले ते लेक्चर संपले पण नंतर कुणीही माझ्या प्रस्तावाकडे फारसे लक्ष दिले नाही. सारे घरी जायच्या घाईत होते. कदाचित इकडे आपल्याला फार प्रतिसाद मिळणार नाही असा निष्कर्ष काढून मी निघायच्या तयारीत असतानाच मागून एक आवाज आला. " अशय... is that how you pronouce your name ?" मी त्याला 'आशय' हे माझे नाव समजावले आणि आमची चर्चा सुरु झाली. ( पुढे मी अमेरिका सोडेपर्यंत त्याने मला 'अशय' च म्हणणे सुरु ठेवले!) डेविडला माझा प्रस्ताव आवडला होता. त्याला एकूणच 'world music ' बद्दल उत्सुकता आहे हे समजले. वर्गात मी आणि तो बोलत बसलो होतो. मी पियानो वाजवतो हे समजल्यावर वर्गात ठेवलेल्या पियानोकडे इशारा करत त्याने मला वाजवायची विनंती केली. मी पियानोवर बोटं ठेवली आणि वर्गातल्या अतिउच्च दर्जाच्या 'sound system ' चा अनुभव घेतला. संगीताचा वर्ग असावा तर असा! जवळ जवळ २० मिनिटे चाललेला 'राग यमन' त्यादिवशी डेविडने मन लावून ऐकला. 'काहीतरी वेगळं ऐकू येतंय' म्हणून कदाचित ८-१० लोकं पण जमली. सगळेच विद्यार्थी. त्या दिवशीपासून माझी आणि डेविडची मैत्री सुरु झाली. आज देखील सुरु आहे. स्मित

त्यानंतर आम्ही फेसबुकवर 'connect ' झालो. अमेरिकेत शक्यतो मित्र होण्याची ही प्रथम पायरी असते. भारतासारखे ' अरे ...नंबर दे रे...तुला मिस कॉल देतो...आला का मिस कॉल...हो, माझाच नंबर आहे...सेव कर...मला मिस कॉल दे...' हे शक्यतो लगेच होत नाही. privacy जपणारा देश आहे न हा. विद्यापीठात मुलांचे 'कळप' फार क्वचित दिसतात ( मुलींचे नाही म्हणत...त्यांचे 'कळप' तर भारतात सुद्धा दिसत नाहीत.. त्यात विशेष काहीच नाही म्हणा...) ह्याचे कारण हे इथपासून सुरु होत असावे. दरम्यान फेसबुकवर थोडी चर्चा होत होती. 'World Music Group ' साठी काय करता येईल ह्याबद्दल थोडा विचार केला जायचा. तो त्याच्या मित्रांना देखील सांगणार होता. पण मी ठरलो बायोलॉजीचा विद्यार्थी. सतत lab मध्ये काम करावे लागत होते. शिवाय त्याच वेळात मला मोटेल मध्ये जॉब लागल्यामुळे त्याचा वेळ सुद्धा जमवावा लागत असे. सप्टेंबर महिन्यातील दिवस ह्या गोष्टींमुळे भरभर जात होते आणि अचानक डेविडने मला एका शुक्रवारी भेटण्याबद्दल विचारले. परीक्षा वगेरे आटोपल्या होत्या आणि त्या दिवशी मोटेलची शिफ्ट पण नव्हती. मी लगेच होकार कळवला. शुक्रवारी दुपारी आम्ही लंच एकत्र करायचे ठरवले. आणि आमचे laptops सामोरा-समोर ठेवून आम्ही गप्पा मारायला सुरुवात केली. तेव्हाच त्याने मला त्याचे 'ओकारीना' हे वाद्य प्रथम वाजवून दाखवले. " मी तुला हे वाद्य दाखवतो. तुला पहायचं आहे....इकडे २ मिनिटात कशी शांतता पसरते? थांब मी वाजवतो...". आणि त्याच्या वाजवण्याने खरोखर २ मिनिटात आजूबाजूच्या टेबलवरच्या मुला-मुलींचे लक्ष आमच्याकडे गेले. हा मुलगा त्याच्या क्षेत्रात किती मुरला आहे हेच दिसून येत होते. आणि हे सांगताना त्याचा पाय जमिनीवर ठेवून देहबोलीतून ( body language ) वाहणारा आत्मविश्वास सुद्धा! त्या दिवशी त्याच्याबद्दल प्रथम कळले. हा मुलगा 'san antonio ' ह्याच शहरात राहत होता. रोज बसने प्रवास. क्वचित सायकल आणत असे. कधी गिटार वगेरे आणायचे झाले तर सायकल आणणे रद्द! अत्यंत धार्मिक. सदैव देवाचे ( Jesus Christ ) आभार मानणारा. मी आज जो काय आहे तो त्याच्या कृपेमुळे वगेरे म्हणणारा. पण धार्मिक ह्याचा अर्थ आपलेच मूळ जपणारा असं नव्हे. नाहीतर एवढ्या उत्सुकतेने भारतातील संगीत ऐकायला तो आला नसता. चर्च मध्ये वाजवणे, बाहेर ग्रुप मध्ये वाजवणे हे सगळं सुरु होतंच. पण ' I want to know more about music all over the world ' हे त्याने बोलून दाखवले. आणि ह्याच दिवशी त्याच्या आवडीच्या कलाकारांमध्ये एक भारतीय नाव सामील झाले - उस्ताद झाकीर हुसैन! लंच झाल्यावर त्याने भारतीय संगीताचे काही नमुने ( म्हणजे ' samples ' ...'नमुना' नव्हे! ) ऐकायची इच्छा व्यक्त केली आणि लगेच मी तबला ऐकवायला सुरुवात केली. 'You Tube ' वर झाकीर वाजवू लागला.

" मी आतापर्यंत बरीच तालवाद्य ऐकली आहेत. पण त्यात एकतर 'sticks ' वापरतात किंवा अख्खा हात. हा माणूस तर नुसती बोटं वापरतोय. how is it possible ? आणि ह्या पाच बोटांच्या जोरावर अख्खा rhythm तयार होतोय! This must be really great . मला ह्या माणसाला ऐकायला नक्कीच आवडेल. हा कुठे राहतो? अमेरिकेत perform करतो का? " त्याने बऱ्याच उत्साहाने हे विचारले. पण हा उस्ताद लॉस-अन्जेलेस मध्येच राहतो हे ऐकल्यावर त्याला अजून आश्चर्य वाटले. मला कधीतरी ह्याच्या कार्यक्रमाला घेऊन जा अशी विनंती त्याने त्या दिवशी केली. मी अर्थात होकार दिलाच. पुढच्या महिन्यात झाकीरभाईंच्या कार्यक्रमाच्या निमित्ताने ह्युस्टनला जायचा योग आला. तेव्हा काही डेविडला माझ्या बरोबर येणे जमले नाही. पण मी तिकडून परत आल्यावर मैफल कशी होती हे विचारायला तो विसरला नाही. मी उस्ताद बरोबर काढलेल्या फोटोबद्दल माझे अभिनंदन पण केले. पण ह्याच महिन्यात ह्युस्टन वरून आल्यावर वर सांगितल्याप्रमाणे ह्याच्या 'world music ' च्या वर्गात माझे लेक्चर आयोजित केले होते. आधीच झाकीरभाईंना भेटल्यामुळे उत्साह द्विगुणीत होता. लेक्चर खूप छान झालेच. माझे वादन पण मुलांना आवडले आणि मी दाखवलेली भारतीय वाद्य पण मुलांना खूप आवडली. त्यात शेवटी झाकीरभाईंची 'video clip ' दाखवताना तर पोरांनी बाक वाजवणे बाकी ठेवले होते. कुणी हवेत बोटांचे इशारे करीत होते तर कुणी डोलून तालाला दाद देत होते. आणि ह्या दिवसानंतर डेविड ने झाकीरभाईंना नीट ऐकायला सुरु केले. मी फेसबुकवर 'share ' केलेल्या तबल्याच्या चित्रफिती ( videos ) तो आता ऐकू लागला होता. आणि माझ्या लेक्चरच्या जवळ जवळ आठवड्यानंतर मला फेसबुकवर डेविडने झाकीर हुसैन चे पेज
'लाईक' केल्याचे आढळले. आपले लेक्चर सार्थक झाल्याची थोडीफार भावना त्यादिवशी माझ्या मनात निर्माण झाली.
डेविड नंतर कॅम्पस मध्ये भेटायचा. अमेरिकन विद्यापीठाचे कॅम्पस एक उत्साही ठिकाण असते. कुणी skate board वरून मुक्त विहार करत असतं तर कुणी सायकल चालवत चालवत वर्ग असलेल्या बिल्डींग पर्यंत जात असतं. काही मुलं छोट्या घोळक्यात पुस्तकं घेऊन जात असतात तर काही कृष्णवर्णीय मुलं नाचणे आणि चालणे ह्यांचा समन्वय साधत बर्यापैकी आवाज करीत स्वतःच्ता अस्तित्वाची जाणीव करून देत असतात. काही मुलं सदैव काहीतरी चरत असतात तर काही मुलं खाण्या-पिण्याचे stall टाकून उभी असतात. ( ह्यातील पदार्थ विकून कुणालातरी मदत म्हून निधी जमविण्यासाठी). काही मुलांना आपापल्या 'students organization ' चा प्रचार करायचा असतो तर काही मुलं विद्यापीठाच्या चुकीच्या धोरणांविरोधात आवाज उठवत असतात. कुठे 'आज रात्री ९ वाजता अमुक अमुक सिनेमा आहे....फुकट आहे....जरूर या' ही पाटी...तर कुठे तरी ' अमुक अमुक मुलाला/ मुलीला अध्यक्ष म्हणून निवडून आणा हा बोर्ड ( banner नव्हे!). काही मुलं हवामान चांगले असल्यास 'flying dish ' ची मजा लुटत असतात तर काही मुलं चक्क रग्बी खेळत असतात. कुणी जॉग्गिंगच्या प्रेमात तर कुणी चालण्याच्या. ह्याच भारतीय मुलाला विश्वास न बसणाऱ्या वातावरणात अजून एका गोष्टीचा समावेश असतो. ती म्हणजे मुक्त कंठाने गाणारी किंवा वाद्य वाजवणारी मुलं. आणि ह्या सर्वांकडे बघून जाणारी नाकाचा केवळ मुरडण्यासाठी वापर न करणारी अमेरिकन मुलं! डेविड हा बऱ्याचदा मला गिटार वाजवताना आणि गाताना दिसायचा. आजूबाजूच्या लोकांकडे त्याचे अजिबात लक्ष नसायचे. आपल्याच कलेत गुंग! देवाची स्तुती करत गाणी म्हणणे त्यात प्रामुख्याने. त्याच्या बाजूला जाऊन उभे राहावे लागायचे. मग काही सेकंदाने त्याला लक्षात यायचे. " वो देख तेरा दोस्त...येडे माफिक बजाते बैठा है...", अशी वाक्य माझे मित्र मला बऱ्याच वेळेस बोलून दाखवायचे.

पण डेविडची हीच कला जवळून अनुभवायची संधी आम्हाला त्या दिवसात मिळाली. प्रत्येक अमेरिकन विद्यापीठात Indian Students Association ही संस्था आहे. विद्यापीठात येणाऱ्या नवीन विद्यार्थ्यांना airport वरून आणायचे ( बहुतेक वेळेस विनामुल्य) , त्यांची तात्पुरती राहण्याची सोय करणे ( त्यांना स्वतःची भाड्याची apartment मिळेपर्यंत) इथपर्यंत ही संस्था खूप चांगलं काम करते. पण ह्याच्या व्यतिरिक्त होळी साजरी करणे, दिवाळी साजरी करणे आणि १५ ऑगस्ट आणि २६ जानेवारी ह्या दिवशी भारताचा झेंडा उभारणे हे सोडून ह्या संस्थेत काही विशेष होत नाही. ह्याचा अर्थ ह्या गोष्टींना माझा विरोध आहे असं नव्हे. परंतु लहानपणी भूगोलात ' भारत हा अमुक इतक्या राज्यांमध्ये विभागलेला आहे' हे वाक्य जेव्हा आपली पोरं खरं करून दाखवतात तेव्हा ह्या गोष्टींबद्दल विशेष आस्था वाटत नाही. आणि २१ व्या शतकातील परदेशातल्या भारतीय मुलांची ही 'कर्म-कांड' होऊन बसतात. तर ह्याच संस्थेच्या दिवाळी सोहळ्याची तयारी आम्ही करीत होतो. कार्यक्रम कुठले ठेवायचे हा विचार सुरु असतानाच एकदम डेविडच्या 'ओकारीना' ह्या वाद्याची आठवण झाली. एरवी 'फक्त बॉलीवूड' ( किंवा त्या त्या राज्यातील चित्रपट संगीत) असलेल्या ह्या सोहळ्यात काहीतरी वेगळं करण्याचा आमचा मनसुबा होताच. डेविडने माझे आमंत्रण अगदी एका क्षणात स्वीकारले आणि त्याच्या वाजवण्याने धम्माल आणली. कार्यक्रम बरोब्बर संध्याकाळी ६:३० वाजता सुरु होणार होता. डेविड ६:१५ लाच हॉल वर हजार! आणि प्रत्येक भारतीय कार्यक्रम असल्याप्रमाणे आमचाही कार्यक्रम ७:२० वाजता सुरु झाला! अधून -मधून माझे लक्ष डेविडकडे जात होते. पण त्याला कसलाही त्रास वाटत नव्हता. उशीर झाला आहे ह्याबद्दल नाराजी नव्हती. एवढेच काय, तर नंतर बऱ्याच गोष्टींना तो अगदी मनापासून दाद देत होता. बॉलीवूडची नृत्य, गाणी हे मस्त एन्जॉय करीत होता. पण त्याची वेळ आली तेव्हा मात्र अगदी आत्मविश्वासाने त्याने आपली कला सादर केली. त्या छोट्या वाद्यावर त्याने अमेरिकन लोकधुना वाजवून लोकांची दाद मिळवली. इतकेच नव्हे, तर 'हा कोण मुलगा...आणि हे कुठलं वाद्य' अशी भावना मनात ठेवून नुसता आरडा-ओरडा करणारे प्रेक्षक (?) सुद्धा शांत बसून त्याच्या वादनाला दाद देऊ लागले. आणि खरी धमाल तर पुढे आली. माझ्या एका मित्राने एका गिटार वाजवणाऱ्या त्याच्या अमेरिकन मित्राला वाजवायला बोलावले होते. डेविड आणि ह्या मुलाची अजिबात ओळख नव्हती. पण दोघांचे 'solo ' वादन झाल्यावर त्यांनी ५ मिनिटं ( हो फक्त ५! ) एकमेकांशी चर्चा केली आणि स्टेजवर जाऊन सह-वादन केले! जुगलबंदीच म्हणा ना! आम्हाला सर्वांना पर्वणीच होती ही. त्यांचे 'co - ordination ' अगदी जबरदस्त होते. दिवाळी सोहळ्यातील ह्या दोघांचे वादन नक्कीच सर्वोत्कृष्ट ठरले. " सॉरी...मला फेमिली बरोबर डिनरला जायचं आहे...मी पूर्णवेळ नाही थांबत...पण मला खूप मजा आली...मला संधी दिल्याबद्दल धन्यवाद!" शेवटी जेवायचा आग्रह करताना डेविड मला आनंदाने म्हणाला.

बाकी डेविड बराच family -attached ' होता. त्याच्या फेसबुकच्या 'status message ' मध्ये बऱ्याच वेळेस परिवाराचा उल्लेख असायचा. एकंदर त्याचा परिवार बराच 'conservative christian ' असावा. बऱ्याच वेळेस jesus christ ची स्तुती असायची. किंवा family dinner चा एखादा उल्लेख असायचा. म्हणूनच कदाचित मी 'las vegas ' ला जाणार आहे हे कळल्यावर इतरांनी दिलेले सल्ले किंवा मी तिकडे काय करू शकतो ह्याबद्दल केलेल्या कल्पना ह्यापेक्षा वेगळा संदेश डेविड ने पाठवला होता. " स्वतःची काळजी घे. I wish you a safe journey and I pray to God that you do not fall for any unwanted and unethical temptations ' असं त्यात लिहिलं होतं.

पुढे पुढे नवीन संगीत आत्मसात करताना डेविड ने तबला आणि झाकीर हुसैन ह्यांना मात्र एक स्वतंत्र स्थान दिले होते. अधून मधून माझ्या posts ना 'likes ' येत होत्या. मला अगदी व्यवस्थित आठवतंय. उस्ताद अल्लारखा आणि उस्ताद झाकीर हुसैन ह्यांचा एक 'video ' मी फेसबुक वर टाकला होता. ' newton and einstein of Tabla ' असं मी त्याचं वर्णन केलं होतं. प्रत्येक तबला वादनासारखं ह्या दोघांनी पण काही बोल तोंडाने बोलून नंतर वाजवले होते. डेविडला ह्याबद्दल फार उत्सुकता होती. लगेच संदेश पाठवला गेला ( फेसबुक वर). मला ह्या तबल्याची 'divine ' भाषा शिकायची आहे. माझी खूप इच्छा आहे. शिकवशील? ' आता मला कुठे तबला वाजवता येतो? पण ह्या दिवसानंतर मला भेटून संगीत-चर्चा करायचा बेत तो आखू लागला. आपण कधीतरी भेटून एकत्र वाजवले पाहिजे आणि दिवसभर फक्त संगीत ऐकले पाहिजे असं तो मला बऱ्याच वेळेस म्हणू लागला. वेळ काही जमत नव्हती. आणि असं घडण्यासाठी मी अमेरिका सोडायच्या आधीचा एक आठवडा उजाडला. आपण दुपारी मित्राकडे खेळायला जावं किंवा गप्पा मारायला जावं असाच तो प्रकार होता. अगदी एका भारतीय मित्रसारखाच....
फेसबुक वर ह्याचा संदेश आला. 'गेले बरेच दिवस आपण ठरवतोय.....एकत्र मैफल करायची आहे...कधी करूया? आता तर तू चालला आहेस!'
" ह्या एका आठवड्यात कधीतरी जमवुया", मी उत्तर पाठवले.
"शुक्रवारी दुपारी जमेल का? माझा सकाळी क्लास झाला, की मी मोकळा आहे...दुपारी दोन वाजेपर्यंत आहे...तू ६०३ नं ची बस पकड....माझ्या घराच्या समोर थांबते! जाताना ८.०० वाजता तुला परत घरी जायला बस आहेच!" दुसऱ्या दिवशी लगेच उत्तर. आणि खाली त्याने त्याचा पत्ता पाठवला. मी लगेच होकार कळवला.
मी लगेच 'गुगल' वर नकाशा सुरु केला! ह्याचा पत्ता शोधला आणि तो bus stop सुद्धा. शुक्रवारी ठरल्याप्रमाणे मी त्या ठिकाणी पोहोचलो आणि तिकडून मला त्याच्या घरी न्यायला तो स्वतः आला. मी त्याला लांबूनच ओळखले! रस्त्यावरच्या सगळ्या गाड्यांमध्ये एक स्वारी सायकलवरून येत होती.
त्याच्या घरी आलो.हा एका छोट्याश्या घरात एकटा राहतो! समोर आल्या आल्या वेगवेगळ्या प्रकारची वाद्य ठेवलेली दिसतात. समोरच 'केसियो' आहे. एक गिटार आहे. आणि ह्या सगळ्याच्या बाजूला त्याचा laptop . त्याने मला बसायला खुर्ची दिली. सुरुवातीला इकडचे-तिकडचे विषय निघाले. त्याच्या बोलण्यावरून इतकेच कळले की ह्या मुलाचा परिवार त्याच शहरात राहत होता. परंतु खर्च खूप होत असल्यामुळे ह्याने नवीन apartment मध्ये आपले बस्तान बसवले. संगीताचा अभ्यास व्यवस्थित होतो हे देखील एक कारण होतेच. सबंध घर हे ' 1BHK ' होते. त्यामुळे भाडे कमी. हा बाहेर नोकरी करून स्वतःचा खर्च भागवायचा. आणि ओकारीना ह्या वाद्याचे 'video ' youtube ' वर अपलोड करून त्या बरोबर advertisement च्या सहाय्याने अधिक डॉलर्स कमवायचा. इतर अमेरिकन लोकांसारखे मिळकत आणि बचत हे विरुद्धार्थी शब्द त्याच्याही आयुष्यात होते.
अशाच थोड्या गप्पा झाल्यावर त्याने लगेच 'यु-ट्यूब' सुरु केले. आणि मग आमची चर्चा सुरु! त्याने मला त्याच्या आवडत्या सगळ्या कलाकारांची गाणी ऐकवली! अमेरिकन संगीत काय असतं, जाझ , पॉप्युलर संगीत ह्या सगळ्यांवर चर्चा झाली. त्याने ऐकवलेले संगीत खरच खूप चांगले होते. पण त्याला जास्त उत्सुकता होती ती आपल्या संगीताची.

" त्यादिवशी तुझ्या लेक्चरला सर्वात काय जर आवडले तर 'झाकीर हुसैन' चा तबला! मला तबला काय असतो....कसा असतो...कसा वाजवतो ते सांग ना! त्याची भाषा मला खूप divine वाटते." त्याने ही गोष्ट मला परत सांगितली. मी तबला वाजवत नाही हे प्रथम त्याला सांगून त्याला असंख्य 'चित्रफिती' दाखवायला सुरुवात केली. संगीतात दर्दी असलेल्या सगळ्या अमेरिकन लोकांसारखे ह्याला 'रवी शंकर' नवीन नव्हते. पण त्यांच्याबद्दल सुद्धा त्याला अजुन थोडे सांगितले. वेग-वेगळी वाद्य दाखवली. आणि मग शेवटी विषय गायनाकडे आला! त्याला गायन कसे करतात ह्याच्यावर जास्त माहिती हवी होती.
माझ्या मनात काय आले काय माहिती. मी त्याला 'beatles ' चे norwegian wood हे लावायला सांगितले. आम्ही दोघांनी ते ऐकले आणि त्याला नंतर 'पवन दिवानी' हे लता चे गाणे ऐकवले. तो संगीत शिकत असल्यामुळे साहजिकच त्याला दोन्हीत साम्य जाणवले. मग त्याला 'राग' ह्या विषयाकडे मी घेऊन आलो.
"हे आपण ऐकले....तो राग बागेश्री." मी सांगितले. त्याला समजत होतं! काहीतरी नवीन शिकतोय ह्याचा आनंदसुद्धा होत होता. मग त्याला त्यादिवशी सगळे प्रकार ऐकवले....अभंग, ठुमरी,कवाल्ली, ख्याल, सिनेमा-संगीत... इतकेच काय, तर लोकसंगीत सुद्धा!

"हे सगळं तुमच्या एका देशात कसं काय? एवढा वेगवेगळ्या प्रकाराने नटलेला आहे तुमचा देश?" त्याला हे चमत्कारिक वाटत होतं. पण सारखा सारखा तो 'झाकीर हुसैन' कडे वळत होता! त्याच्या तबल्याने त्याला वेड लावले होते आणि ते उतरणे शक्य नव्हते. साहजिकच आहे म्हणा. आमचे कुठे उतरले आहे अजुन?
मग विषय आत्ताच्या संगीताचा सुरु झाला. "अमेरिकन संगीतात आणि एकूण पॉप्युलर संगीत म्हणजे 'पॉप' मध्ये एकेकाळी melody म्हणजेच 'चाल' हा प्रकार होता! एकेकाळी म्हणजे अगदी ५-६ वर्षांपूर्वी! आता सगळं rhytm वर आधारित आहे! त्यामुळे तेवढी मजा येत नाही!" डेविड ने आपले प्रामाणिक मत दिले. आश्चर्याची गोष्टं म्हणजे आपल्याकडे देखील हेच निरीक्षण मी करत आलोय. असो...
"तू लाइव कार्यक्रम ऐकायला जातोस का? " मी सहज विचारले
"आज-काल जेव्हा 'पॉप म्युसिक' गातात, तेव्हा 'माईक' च्या आधी एक software ठेवलेले असते. ते तुमचा आवाज सुधारते आणि मग तुम्ही आपोआप सुरात येत. त्यामुळे असे कृत्रिम कार्यक्रम मी का बघू? त्याच्यात डॉलर का खर्च करू?" डेविड ने परत एकदा प्रामाणिक पण थोडे धक्कादायक विधान केले.
"मग 'एन्रिक इग्लेसिअस', ब्रिटनी स्पिअर्स', 'लेडी गागा' सर्व असंच करतात का?" मी विचारले. त्यावर त्याचे उत्तर अगदी स्पष्टं होते - 'होय!'
मला हे कलाकार माहिती नसणे हे भ्याडपणाचे लक्षण आहे असं तो समजत नव्हता. माझ्या देशात अगदी उलटी परिस्थिती आहे. हे कलाकार जणू आपलेच आहेत ह्या थाटात आपण मिरवतो. आणि मग त्याने गिटार काढले आणि समोर ठेवलेल्या केसिओ वर मला बसायला सांगितले! आणि आमचे वादन सुरु झाले. कुणीही काहीही ठरवले नव्हते! त्याक्षणी वाजवायला सुरुवात केली आणि हे वादन २० मिनटे चालले. त्याने ते 'रेकॉर्ड' केले आहे.....आणि मी त्याला ते 'यु -ट्यूब' वर 'उपलोड' करायला सुद्धा सांगितले आहे! वाट बघतोय...
.
शेवटी बस ची वेळ झाली. दुपार कशी गेली काही कळलेच नाही. डेविड मला बसपर्यंत सोडायला आला. जाता जाता एक मिठी मारली आणि आपण 'टच' मध्ये राहू असे निश्चित केले! स्मित डेविड अजुन माझ्या 'friends list ' मध्ये आहे. मधून मधून बोलणे होते. संगीताची देवाण-घेवाण होते. आता ह्या सुरेल दुपारला वर्ष होईल. अधून-मधून अमेरिकेची आठवण येते. मन विद्यापीठाच्या कॅम्पसची हळूच एक चक्कर मारून येते. आणि दिसतो गिटार वाजवत गात-गात जीवनाचा आनंद घेणारा डेविड. देवाचे आभार मानणारा डेविड. काहीतरी नवीन शिकायला उत्सुक असणारा डेविड. फेमिली बद्दल आत्मीयतेने बोलणारा डेविड. माझा मित्र डेविड!


- आशय गुणे

Sunday, November 13, 2011

बांग्लादेशचे प्राध्यापक डॉ. बरुण चौधरी

आपल्याकडे गुरूची किंवा शिक्षकाची तुलना ब्रह्मा, विष्णू , महेश ह्यांच्याशी जरी केली असली तरीही त्यावर विश्वास बसेल असे फार थोडे गुरु माझ्या नशीबात आले आहेत. खरं सांगायचं तर, शाळेत आणि नंतर कॉलेज मध्ये माझे मार्क हे पी चिदंबरम ह्यांच्या बजेट सारखे असायचे! एका विषयात जास्त मार्क मिळाले की दुसऱ्या विषयात कमी मिळून त्याची भरपाई होयची. एकूण काय, तर मार्कांच्या बाबतीत आम्ही मध्यमवर्गीय - खूप जास्त नाही आणि खूप कमी देखील नाही! आणि त्यामुळेच मध्यमवर्गीय लोकांसारखे आम्ही दुर्लक्षित! कधी कौतुक नाही आणि कधी निंदा देखील नाही. कौतुक व्हावं असं आम्ही काही करत नव्हतो असं नाही. पण ते 'मार्कांच्या पलीकडले' असल्यामुळे त्याची विशेष दाखल कधी घेतली गेली नाही. तरीही गुरुबद्दलची प्रार्थना मात्र न चुकता आमच्याकडून म्हणवून घेत असत. आणि मुलांची काळजी घेणारा गुरु हा फक्त 'व्यक्ती आणि वल्ली' ह्या पुस्तकात 'चितळे मास्तर' नावाने आहे असेच मी इतके दिवस समजत होतो.
  पण २००९ साली अमेरिकेच्या ह्युस्टन शहरी शिकत असताना डॉ. बरुण ह्यांनी ह्या समजुतीला तडा दिला. मी ह्युस्टनच्या त्या विद्यापीठात फक्त चार महिने होतो. पण त्या चार महिन्यात डॉ. चौधरी ह्यांच्यातील संवेदनशील शिक्षकाचे पुरेपूर दर्शन झाले. डॉ.चौधरींशी माझा अप्रत्यक्ष परिचय त्या विद्यापीठातील दुसरे प्राध्यापक डॉ. रशीद ह्यांनी करून दिला. डॉ. रशीद हे माझ्याशी अनेक वेळेला गप्पा मारायचे. आणि त्याचे कारण देखील तसेच होते. एका लेक्चर मध्ये त्यांनी आम्हाला प्रश्न केला -
Who is the poet who wrote the national anthem of two  countries ?
 ह्या प्रश्नाचे उत्तर कुणालाच आले नाही. त्याचे उत्तर त्यांनी सांगितले - रवींद्रनाथ टगोर. भारत आणि बांग्लादेश ह्या देशांचे राष्ट्रगीत ह्या व्यक्तीने लिहिले म्हणे. पुढे ते म्हणाले टागोर हे बांग्लादेशी होते. त्यावर मात्र मला रहावले नाही. " टागोर १९४३ साली वारले आणि तुमचा देश १९७१ साली निर्माण झाला ", असे मी बोलून दाखवले. वर्गातील मोजकेच अमेरिकन विद्यार्थी हसू लागले. भारतीय विद्यार्थी मात्र मला गप्पं बसायला सांगू लागले. ' जाऊ दे न .....कशाला बोलतोस.' हा त्यांचा पवित्रा! वर्गातील तेलगु, तमिळ, मराठी  अशा
categories असलेल्या मुलांना एकूण 'भारताबद्दल' का असेल आस्था? असो, ह्या प्रसंगाने डॉ. रशीद ह्यांच्या नजरेत मी आलो आणि  त्यांच्याशी अधून -मधून गप्पा होऊ लागल्या. कारण त्यांनी मात्र हे सारे हसत-खेळत स्वीकारले!
विद्यापीठात भरपूर मुलं असल्यामुळे २ नव्या batches  कराव्या लागणार होत्या. आणि ह्या batches  साठी डॉ. चौधरींना नियुक्त करण्यात आले होते. तर डॉ. रशीद ह्यांनी मला त्या batch जॉईन करण्याबद्दल विचारले. डॉ. चौधरी शिकवायला कसे आहेत हे विचारायला मी गेलो होतो ( होय! असे करू शकतो!) भारतात नाही तरी अमेरिकेत तुम्ही शिक्षकाला तपासून घेऊन शकता. खुद्द विवेकानंदांनी त्यांच्या गुरूच्या उशीखाली पैसे ठेवून त्यांची परीक्षा घेतली होती त्या संस्कृतीतला मी! मी देखील चौधरींच्या चांगल्या शिकवण्याबद्दल खात्री करून घेतली आणि त्यांच्या batch मध्ये सहभागी झालो. आता मागे वळून पाहतो तर असे करण्यात शहाणपण होते हेच जाणवते! माझी batch शनिवारची निघाली. दुपारी १ ते संध्याकाळी ५-६ पर्यंत ती चालायची.
डॉ. चौधरी हे बांग्लादेशचे होते. जर मला माझी स्मरणशक्ती साथ देत असेल तर, ते ८० च्या दशकात कधीतरी जपानला गेले. तिकडे त्यांनी 'post - doc '  केले आणि नंतर अमेरिकेत आले. त्यांनी नंतर ह्युस्टनच्या एका प्रतिष्टीत संशोधन संस्थेत स्वतःचे संशोधन सुरु केले. आणि आता देखील तेच करीत आहेत. डॉ. रशीद ह्यांना ते बांग्लादेशला असताना 'senior ' होते आणि म्हणून आमच्या विद्यापीठातील प्राध्यापकाच्या जागेसाठी त्यांची नेमणूक केली गेली.  पहिल्याच क्लास नंतर माझी आणि  त्यांची ओळख झाली. मला चांगले आठवतंय. त्या शनिवारी आमचा प्रयोग लवकर संपला आणि साधारण ५ च्या दरम्यान मी खाली आलो. बाहेर बघतो तर ढग दाटून आले होते. लहर आली आणि मला समजून घेणाऱ्या माझ्या मित्राकडे गेलो....पियानोकडे! आणि ' 'मल्हार' वाजवायला सुरुवात केली. वाजवता वाजवता पहिल्या मजल्यावर नजर गेली - शांतपणे ऐकत डॉ. चौधरी एका बाकावर बसले होते. आणि वादन संपल्यावर खाली आले आणि माझे कौतुक केले.
 " तू फार छान वाजवतोस रे. राग-संगीत होते का?" मी होकार सांगितला. "मला वाटलेच. आणि मला आवडले देखील. कुठला राग होता हा?" मी मल्हार असे उत्तर दिले. आणि पुढे मी स्वतःच म्हणालो, " तुम्ही बंगाली ना...मी तुम्हाला मला आवडणारे बंगाली गाणे वाजवून दाखवतो." ते किंचित हसले आणि मी पियानो वर 'एकला चोलो रे' वाजवले. वाजवून झाल्यावर किंचित भावूक स्वरात ते मला म्हणाल्याचे आठवतंय - " तू तुझ्या देशाशी जोडलेला आहेस. ही फार चांगली गोष्ट आहे रे. देशापासून इतक्या लांब राहताना तुला ह्या 'connection ' चा फायदा होईल. तुला कधी कंटाळा येणार नाही. असेच वाजवत राहा." मला माझ्या वाजवण्याबद्दल जाहीर पाठींबा देणारे डॉ. चौधरी हे पहिलेच...आणि ते सुद्धा पहिल्या भेटीत. आनंद ह्या गोष्टीचा झाला की त्यांनी माझे वादन ऐकून घेतले आणि मगच येऊन शाबासकी दिली. उगीच येता-जाता ऐकून ' छान' वगैरे म्हणाले नाहीत.  ह्यावरून हा माणूस विद्यार्थ्यांमध्ये आपले मन गुंतवणारा आहे असा अंदाज मला त्यादिवशी आला. आणि त्याचा प्रत्ययच आला पुढे.
" We have a talent hear!" पुढच्या आठवड्यातील क्लास मध्ये माझे असे वर्णन केले गेले. माझ्या सर्व वर्गमित्रांसमोर माझे हे असे कौतुक होईल हे मला अगदी अनपेक्षित होते. " मी ह्या मुलाचे वादन मागच्या आठवड्यात ऐकले. तुम्ही पण नंतर जरूर ऐका", असा सल्ला त्यांनी माझ्या वर्गमित्रांना दिला. शिक्षक सांगतो ते एका कानाने ऐकून दुसऱ्याने सोडून द्यायचे असतेच की....त्या सर्वांनी तेच केले! ;)
पण डॉ. चौधरी हे मुलांना समजावण्यात आणि समजून घेण्यात किती वेळ खर्च करू शकतात ह्याचा अनुभव आम्हाला नंतरच्या दिवसात येऊ लागला. शनिवार म्हटलं की अमेरिकेत आनंद-दिवस! मजा करायचा दिवस...आणि आरामही करायचा दिवस. आमचा क्लास संध्याकाळी ५ पर्यंत तरी चाले. कुठला प्रयोग मोठा असला तर कधी कधी ६.३० पर्यंत वेळ जाई. मग कधी कधी त्यांच्या घरून फोन येई. पण चौधरी सर अगदी प्रत्येकाला समजेपर्यंत कॉलज मध्ये थांबायचे. जाता जाता मुलांशी गप्पा मारत घरी जायचे. अगदी २-३ क्लास मध्येच ते आमच्यात असे काही बेमालूम मिसळून गेले की प्राध्यापकाची आणि विद्यार्थ्यांमध्ये असलेली दरी केव्हाच नाहीशी झाली. शुक्रवार असेल तर अमेरिकन लोकं सारे काम लवकर आटपून ४ पर्यंतच घरी पळतात आणि शनिवारी- रविवारी काम करणं तर सोडाच  पण कामाबद्दल बोलत देखील नाहीत. पण इथे हा माणूस सारे काही बाजूला ठेवून आम्हा विद्यार्थ्यांना समजावण्यात धन्यता मानायचा. त्याची काही मुलांमध्ये टिंगल देखील होयची. मला मात्र ह्या सगळ्यात त्यांना विद्यार्थ्यांबद्दल वाटणारी आपुलकीच दिसली. आणि ह्या गोष्टीचा पुढच्या वर्षी अनुभव देखील आला. तो पुढे लिहीनच!
डॉ. चौधरी ह्यांचे स्वतःचे संशोधन असल्यामुळे आम्ही खूप प्रश्न घेऊन त्यांच्याकडे जायचो.अमेरिकेत आलो तर होतो, परंतु पुढे नक्की काय करायचे...'PhD ' करण्यात काय फायदे-तोटे आहेत...संशोधन केल्याने किती पैसे मिळतात वगैरे-वगैरे. त्याची देखील डॉ. चौधरी अगदी शांतपणे उत्तरं द्यायचे. अर्थात ते देखील ह्या स्थितीतून गेले होतेच. मला एकदा सांगितलेले आठवते. " जर तुला संशोधनात करिअर करायचे असेल तर तुला गाणे-वाजवणे जरा दूर लोटावे लागेल. आणि मला वाटते तुला जर वाजवण्यात काही करता आले तर ते तू नक्कीच केले पाहिजेस. अशावेळेस नोकरी शोध आणि तुझ्या आवडी जोपास."
प्राध्यापक असून सुद्धा आवडी जोपासायचे सल्ले देणारा हा माझ्या नजरेतला पहिला माणूस! पण ह्यातूनच त्यांची विद्यार्थ्यांना प्रोत्साहित करण्याची वृत्ती दिसून यायची.  पीएचडी बद्दल असंच एकदा गमतीने ते म्हणाले होते. " पीएचडी दिल्ली के लड्डू की तरह है! खाया तो भी पछताओगे ....नही खाया तो भी पछताओगे!" ;)
"तुम्हाला सर्वांना बांग्लादेश बद्दल काय माहिती आहे?" प्रयोग संपवून घरी जाताना एकदा असंच त्यांनी आम्हाला विचारले. वर्गातील एका अमेरिकन मुलीने बांग्लादेश 'जपानच्या आजू-बाजूला आहे का' असे विचारून उत्तरांना सुरुवात केली! माझ्या वर्गातील इतर काही भारतीय मुला-मुलींनी काही विशेष उत्तरं दिली नाहीत.मी मात्र तेव्हा नुकत्याच चर्चेत आलेल्या 'ग्रामीण बँक' ह्या विषयाबद्दल त्यांना सांगितले. मुहम्मद युनुस ह्या बांग्लादेशी माणसाने काढलेल्या त्या अद्भुत संकल्पनेबद्दल आणि त्यावरून त्याला मिळालेल्या शांतीच्या 'नोबेल' पारितोशिकाबद्दल  डॉ.चौधरी अगदी भरभरून बोलले.  आपल्या बांग्लादेशबद्दल जगात थोडी तरी माहिती आहे ह्या बद्दलचा भाव त्यांच्या चेहऱ्यावर स्पष्ट उमटलेला होता! त्यानंतर विषय 'टागोर' वर आला. आत्ता पर्यंत माझे अनेक बंगाली मित्र झाले आहेत. पण टागोर ह्यांच्याबद्दल जास्त आत्मीयतेने बोलणारे मला त्यांच्यापेक्षा सीमारेषेच्या पलीकडले बांग्लादेशीच जाणवले. टागोर ह्यांनी बंगाली भाषा सोपी कशी केली, गाणी कशी लिहिली, त्यांच्या कविता आणि 'शांतिनिकेतन' हे विषय लगेच आलेच मग! माझ्या बरोबर असलेल्या भारतीय मुलांचे चेहरे कंटाळा दर्शवायला लागले होते. वास्तविक डॉ.चौधरी हे एका भारतीय माणसाबद्दल तर सांगत होते. पण आम्ही आमचे विचार आमच्या 'राज्या'पुरते मर्यादित ठेवले आहेत हेच खरे. ह्याच टागोरांचा फोटो आम्ही १५ ऑगस्टला विद्यापीठातील computer  lab  मधून प्रिंट केला आणि चिकटवला होता. 'विधी-संस्कृती' म्हणतात ना ती ही अशी!  पण डॉ.चौधरींच्या चेहऱ्यावरचा आनंद मी न्याहाळत होतो. आपल्या देशाबद्दल सांगताना त्यांना किती धन्यता वाटत होती. १५ ऑगस्टला भारतीय मुलं विद्यापीठात 'ऐसा देस है मेरा' किंवा तत्सम गाणी ऐकून नुसत्या शिट्या वाजवतात त्या कृत्रिमतेपेक्षा हे नक्कीच पाहण्यासारखे होते! नंतर मी त्यांच्याबरोबर त्यांच्या गाडीपर्यंत चालत आलो आणि एक नवीन विषय सुरु केला. 'भटियाली' नावाचा एक बंगाली लोकसंगीत प्रकार आहे. हा प्रकार नावाडी लोक गातात. त्यांची नाव जेव्हा प्रवाहाबरोबर वाहत जाते तेव्हा हा गानप्रकार गायची पद्धत आहे. विलायत खान आणि निखील बानेर्जी ह्यांनी सतारीवर ह्या धुना वाजवल्या देखील आहेत. ह्या एवढ्या भांडवलावर मी त्यांच्याशी ह्या विषयावर बोलायला गेलो. हेतू एकच. बोलणं व्हावं आणि थोडी वैचारिक देवाण-घेवाण!  पण ह्याबद्दल त्यांना फार माहिती नव्हते. "बांग्लादेश मध्ये काही ठिकाणी हा प्रकार गायला जातो. मी फार नही ऐकले. तुझी कमाल आहे रे! तुला भटियाली देखील माहिती आहे?" त्यांना फार आश्चर्य वाटले. मी त्या एका धुनेच्या भांडवलावर होतो हे मी कशाला सांगतोय! लगेच पियानोकडे आम्ही गेलो आणि त्यांना ती धून वाजवून दाखवली. घरी जाताना माझी पाठ थोपटून गेल्याची आठवण अजून माझ्या मनात आहे! :) नंतर अधून-मधून आमची चर्चा चालू असायची. रबिंद्र
-संगीत, नझरुल- गीती, कधी शास्त्रीय तर कधी टागोर ह्यांची तत्व!
त्यांची कधी आठवण झाली की अजून एक प्रसंग मला आवर्जून आठवतो. त्यांचा कॉम्पुटर बिघडला होता आणि माझ्या मित्राला तो दुरुस्त करता येत होता. त्यामुळे त्यांच्या गाडीतून आम्ही तो आमच्या घरी आणला होता. आणि डॉ.चौधरी त्यादिवशी आमच्या घरी आले होते. आम्ही सारेच नवीन लोक! धड नोकरी पण लागली नव्हती. त्यामुळे आमच्या घरी सोफा, खुर्ची वगैरे तर सोडाच पण साधे चप्पल ठेवायचे कपाट पण नव्हते. तेव्हा फार खजील होऊन मी डॉ.चौधरींची माफी मागितली. घरी आलेल्या माणसाला, ते सुद्धा प्राध्यापकाला, बसायला काही देऊ न शकणे ह्यापेक्षा लाजिरवाणी गोष्ट काय असेल?
" काळजी करू नका! मी तुमच्या स्थितीतून गेलो आहेच की. विद्यार्थी दशेत, ते सुद्धा अशा  देशात खर्च हे जपूनच करावे लागतात. माफी तर मुळीच मागू नका ", त्यांनी आम्हाला धीर दिला. आमच्या त्या घरी वरच्या मजल्यावर जायला जिना होता. त्या जिन्याच्या दुसऱ्या पायरीवर बसून त्यांनी मी केलेली कॉफी प्यायली. एवढेच काय तर माझ्या एका मित्राला थोडे जपानी येत होते त्याच्याशी जपानी भाषेत सुद्धा बोलण्याचा कार्यक्रम झाला. एकूण काय, 'श्रीहरी विदुराघरी पाहुणा' सारखाच हा प्रसंग होता!
विद्यापीठात आम्ही दिवाळी साजरी करणार होतो. अमेरिकेतील प्रत्येक विद्यापीठातील भारतीय मुलं आपल्यापरीने दर वर्षी दिवाळी साजरी करत असतात. ती तशी साजरी करण्याने अमेरिकन लोकांना भारताचे काय दर्शन प्राप्त होते हा परिसंवादाचा विषय आहे म्हणा! ;) त्या वर्षीच्या दिवाळीत मला पियानो वाजवायचा होता. डॉ.चौधरींना माझे वादन ऐकायची खूप उत्सुकता होती पण नेमकं त्यांना कुठे तरी जावं लागलं आणि मी वाजवलेला 'मालकंस' ते ऐकू शकले नाही!
आणि त्या दरम्यान मी एक निर्णय घेतला. मी ह्युस्टन सोडून दुसऱ्या एका शहरी जायचे ठरवले. त्या शहरातील विद्यापीठात मला प्रवेश मिळणे निश्चित झाले होते आणि मी डिसेंबर महिन्यात तिकडे जायचे ठरवले. इकडची शेवटची परीक्षा झाली की मग थोड्या दिवसांनी निघायचे होते. आणि शेवटच्या परीक्षेतील शेवटचा पेपर होता डॉ. चौधरींच्या विषयाचा! पेपर झाला आणि मी डॉ.चौधरींना भेटायला गेलो. " तुला पुढच्या आयुष्यासाठी शुभेच्छा! तुला तुझ्या करिअर संबंधीच्या प्रश्नांची उत्तरं लवकर मिळो आणि तुला तुझ्या आयुष्याचा रस्ता व्यवस्थित सापडो! एक गोष्ट आहे पण.....आम्ही तुझा पियानो मिस करू रे!"  शेवटचे वाक्य ऐकून माझे मन भरून आले! माझ्या छोट्याश्या वाजवण्याने केवढ्या मोलाची प्रतिक्रिया ऐकायला मिळत होती मला. अगदी अनपेक्षित होते हे!  मला ज्या थोड्या लोकांनी पियानोद्वारा समजून घेण्याचा प्रयत्न केला त्यात डॉ. चौधरींना मी प्रथम स्थान नक्कीच देईन. आणि नंतर डॉ. चौधरींनी स्वतः माझ्या बरोबर फोटो काढून घेण्याची इच्छा व्यक्त केली. मी, माझा एक मित्र आणि त्यांचा असा एक फोटो अजून माझ्याकडे आहे. त्यांना नंतर मी e -mail करून पाठवला देखील. एक शिक्षक स्वतः विद्यार्थ्याबरोबर फोटो काढून घेण्याची इच्छा व्यक्त करतोय....आपण कुठेतरी डॉ. चौधरींच्या मनात थोडी जागा मिळवू शकलो ह्या आनंदातच त्या दिवशी मी घरी गेलो. ' keep in touch ' त्यांनी मला सांगितले होते.
आणि अचानक २०१० सालच्या दिवाळीत, म्हणजे बरोबर एक वर्षाने ह्युस्टनची वारी करण्याचे  निश्चित झाले. निमित्त होते 'झाकीर हुसैन' च्या तबल्याच्या कार्यक्रमाचे. माझा एकदम जवळचा मित्र ह्युस्टनच्या विद्यापीठातील भारतीय विद्यार्थी संघटनेचा ( राजकीय नव्हे!) अध्यक्ष झाला होता आणि दिवाळी साजरी करण्याची जबाबदारी त्यावर होती. त्याने मला पियानो वाजवण्याची गळ घातली आणि केवळ त्याने सांगितल्यामुळे मी मान्य देखील केले. डॉ. चौधरी येणार होते. दुर्दैव असे की त्यांना यायला उशीर झाला आणि मी वाजवलेला पियानो त्यांना ऐकायला मिळाला नाहीच! पण आल्या आल्या थेट माझ्याच शेजारी बसले आणि जणू काय दोन मित्र वर्षभरानंतर भेटत आहेत अशा थाटात माझ्याशी गप्पा मारल्या! माझे वादन हुकल्यामुळे त्यांना प्रचंड हळहळ वाटत होती. मी झाकीरच्या कार्यक्रमासाठी इतक्या लांबून आलो ह्याबद्दल पहिले माझे कौतुक केले. नंतर बऱ्याच विषयांवर बोलणे झाले. त्यांना अलीअक्बर खान ह्यांच्या सरोद वादनाच्या रेकॉर्ड्स हव्या होत्या. आणि अलीअक्बर खान ह्यांच्या  बरोबर आशा भोसले ह्यांनी गायलेल्या शास्त्रीय चीजा सुद्धा! मी उद्या माझ्या मित्राबरोबर पाठवून देतो असे काबुल केले. नंतर आमच्या batch मधल्या साऱ्या मुलांना त्यांनी एकत्र बोलावलं आणि आमच्या सर्वांबरोबर जेवण केलं. आणि विशेष म्हणजे फोटो देखील काढून घेतला.
 " आज माझे सारे विद्यार्थी एकत्र दिसत आहेत. किती आनंद वाटत आहे मला ", असे देखील सांगितले. आठवड्यातून एकदाच आमचा क्लास असायचा. पण त्यातसुद्धा हा माणूस विद्यार्थ्यांशी किती एकरूप झाला होता. मग ते विद्यार्थी एका वर्षानंतर भेटले होते तरीसुद्धा! तुझे पियानो वादन एकदा नीट ऐकीन असे सांगितले आणि ते घरी गेले. जाता जाता मी त्यांच्या पायावर डोके ठेवून त्यांचा आशीर्वाद घेतला.
एका वर्षानंतर ह्युस्टनला आलो होतो. माझ्या ह्युस्टनच्या मित्र परिवारात खूप बदल झाला होता. २-३ लोकं सोडले ( ज्यांनी मला अगदी घरच्या सारखे वागवले ) तर  सारे आपापल्या कामात गर्क होते. काहींना भेटायची गरज वाटली नाही तर ज्या मित्राच्या घरी मी उतरलो होतो तो मला एकटे टाकून बाहेर जेवायला गेला. तर काहींना मी परत जाताना ५ मिनिटे मला दर्शन देण्यात धन्यता वाटली. एकूण सर्वांचा स्वभाव बदलला होता. माझ्याच वयाची ही मुलं माझ्यशी असे का वागत होती मला कळत नव्हतं! फक्त एक स्वभाव बदलला नव्ह्ता. तो म्हणजे डॉ.चौधरींचा! कदाचित त्यात 'स्व' चा अभाव होता म्हणून!

Saturday, November 5, 2011

अमेरिकन मुलांना दिलेले भारतीय संगीताचे धडे


  समूहात राहून एका ठराविक साच्यात आयुष्य जगायचे हा माझा स्वभाव नाही. एकतर आपण स्वतःचे व्यक्तिमत्व विसरून जातो आणि दुसरं म्हणजे आपला वैयक्तिक  विकास काहीच होत नाही. अमेरिकेत बऱ्याच भारतीय विद्यार्थ्यांचे असेच काहीतरी असते. सोमवार ते शुक्रवार विद्यापीठात काम केले की वीकेंडला पार्टी करायची. फार-फार तर पब्स आणि डिस्को मध्ये जाऊन यायचे आणि उरलेला वेळ आपण जाऊ  ती जागा न पाहता त्या जागेत स्वतःचे हवे तेवढे फोटो काढून फेसबुकवर टाकायचे! ;) पब्स आणि डिस्को किव्हा पार्टी करणे ह्याला माझा विरोध अजिबात नाही. आणि का असावा? त्यातसुद्धा एक वेगळीच मजा असते! पण सारख्या ह्याच गोष्टी करून त्यात धन्यता मानण्यात काहीही अर्थ नाही.
हे 'असले' विचार असल्यामुळे मी समूहात राहून सुद्धा माझे स्वतःचे एक अस्तित्व टिकवून ठेवण्याच्या प्रयत्नात होतो. आणि त्यात बऱ्यापैकी यश देखील आले. मी जिथे जातो तिथल्या सामान्य माणसाशी बोलण्यात मला खूप आनंद मिळतो. एकतर त्या जागेची जीवनपद्धती समजते आणि दुसरे म्हणजे 'माणूस' ह्या प्राण्यातले बरेच समान धागे सापडतात. दुसरी मला एक अतिप्रिय असलेली गोष्ट म्हणजे संगीत. ह्या जगात किती भाषा आहेत मला माहिती नाही. परंतु 'सात सुरांची भाषा' अखंड जगात एक असो  हाच केवढा मोठा चमत्कार आहे! सामान्य माणसाशी बोलायच्या माझ्या स्वभावामुळे अनेक वल्ली मला भेटल्या. त्यातील काहींबद्दल मी लिहिण्याचा प्रयत्न देखील केला आहे. आणि अजून बऱ्याच लोकांचे चित्रण करणे बाकी आहे.  ( पहा : http://relatingtheunrelated.blogspot.com ) संगीताबद्दल मी हेच म्हणीन! अनेक अनुभव आले .....त्यातील एक अनुभव आपल्याला सांगावासा वाटतो. भारतीय संगीतासाठी काहीतरी करावे ही इच्छा अमेरिकेत पाउल ठेवले त्यादिवशीपासून होतीच. पण मी ह्युस्टन ह्या शहरी असताना तिथल्या विद्यापीठात संगीत विभाग नव्हता. एक पियानो ठेवलेला असायचा. मी अनेक तास तो वाजवत बसायचो. एक 'उत्कृष्ट वादक' इथपासून ते 'एक विक्षिप्त माणूस' इथपर्यंत माझी ख्याती तेथील भारतीय विद्यार्थ्यांमध्ये पसरली होती! पण काही कारणांसाठी मी विद्यापीठ बदलले आणि ' san  antonio ' ह्या शहरी बस्तान बसवले. तेथील विद्यापीठात मात्र संगीत विभाग होता! 
   मी विद्यापीठाच्या 'बुक- स्टोर' मध्ये काम करताना जॉर्ज नावाचा माझा एक मित्र झाला होता. माझे नशीब इतके थोर की तो संगीत शिकणारा विद्यार्थी निघाला. त्यालाच मी गळ घातली....माझी तुमच्या प्रोफेसरांशी भेट घालून दे ना! तोसुद्धा लगेच तयार झाला! आणि एके दिवशी आम्ही आमची वेळ जमवली आणि तो मला संगीत विभागात घेऊन गेला. त्या इमारतीत शिरल्याक्षणी मी जे पाहिले ते  मी अजून विसरू शकत नाही! कुणी गिटार वाजवतंय, कुणी जिन्यात बसून संगीताच्या चर्चेत गर्क आहे, कुणी फ्ल्यूटचा रियाझ करतोय. पुढे चालत गेलो तर एक मुलगी मुक्तकंठाने गात होती! बाहेरचे जग आणि आतले हे संगीताचा अभ्यास करणारे जग.....किती फरक! वास्तविक हे सारे त्यांना काही नवीन नाही....संगीताचा विभाग म्हणजे संगीताचाच अभ्यास झाला पाहिजे ना! परंतु, माझ्या देशातील पुस्तकांना वाहिलेले विद्यापीठ इतके दिवस मनात. डोक्यात 'आपलेच संगीत श्रेष्ठ' अशी समजूत करून ठेवलेले आपल्याकडचे प्राध्यापक मुलांना सुरांच्या 'विहिरीत' पोहायला लावतात! आणि मग जेव्हा त्या पोराला सागरात पोहायची वेळ येते तेव्हा त्याला तेथील मुक्ततेचे असे नवल वाटते! असो, आपण जीवनात 'खुलेपण' केव्हा आणू हा वेगळा विषय झाला! 
 " How can I help you ?" चेहऱ्यावर नैसर्गिक हास्य आणून तिथल्या 'receptionist ' ने आम्हाला विचारले. पुढचे काम जॉर्जने केले. " हा माझा मित्र आशय. हा संगीत विभागाचा विद्यार्थी नाही. परंतु हा त्याच्या देशात, म्हणजे भारतात शास्त्रीय संगीत वाजवतो आणि ह्याला आपल्या विभागासाठी काहीतरी करायचे आहे. ह्याला काही मदत मिळू शकेल का?" " व्ह्य नॉट!" ती उद्गारली. " आम्ही आमच्या विभागात नेहमी काहीतरी नवीन विचार आणण्याचा प्रयत्न करीत असतो. तू जर तुझ्याकडचे ज्ञान  देणार असशील तर आम्हाला आनंदच आहे. थांब मी तुला डॉ. ब्रील चा e -mail  देते. ते 'world  music ' शिकवतात. ते तुला नक्कीच मदत करतील."  आणि दोन वाक्यात माझे काम झाले. पुढे ब्रील साहेबांना e - mail  केलं आणि त्यांचे ही लगेच उत्तर आले. मला एका बुधवारी दुपारी १ ला भेटायला बोलावले. त्यंच्या ऑफिस चे वातावरण सुद्धा विलक्षण! मंद प्रकाश पसरलेला. टेबलवर काही मोजकेच कागद. ( सहीसाठी तंगवून न ठेवण्याचे लक्षण! ;) ) आणि वातावरणाला साजेसे संगीत! अमेरिकन लोकं मेहनती अश्यामुळे असतील कदाचित.....अश्या वातावरणात काम करायला कुणाला नाही आवडणार! " ये, बस...", दाढीदीक्षित डॉ. ब्रील म्हणाले. मी माझी ओळख करून  दिली. "मी भारतातून बायो शिकायला जरी आलो असलो तरी ते माझ्या मिळकतीसाठी....माझ्या  आयुष्यात अव्वल स्थान हे संगीतालाच आहे." त्यांना माझे म्हणणे पटले. " तू असं कर... आमच्या वर्गात नवेंबर महिन्यात आम्ही भारतीय संगीत शिकवणार आहोत. एक अक्खा आठवडा आहे. सोमवारी, बुधवारी आणि शुक्रवारी माझे क्लासेस होतात. तर तू बुधवारी लेक्चर दे. एवढंच काय, तू आमच्या वर्गात इतर वेळेला पण येऊ शकतोस...मुलांशी गप्पा मारू शकतोस. आम्ही एक रेकॉर्ड ऐकतो आणि नंतर त्यावर चर्चा करतो.....तू काहीतरी वाजव आणि आपण त्याच्यावर चर्चा करू!" हे सगळे मला अनपेक्षित होते. पहिल्याच भेटीत हा एवढा प्रतिसाद! ' बघूया.... काहीतरी करू....जमवुया...." ही भाषाच नाही कुठे. कुठला मी भारतातून आलेला मुलगा....आणि कुठले हे प्रोफेसर. पण अमेरिकेत ' talent ' ला कदर आहे ती अशी! नंतर मी त्यांच्यापुढे  विद्यापीठात एक 'म्युसिक क्लब' काढायचा प्रस्ताव मांडला. त्याला देखील " अरे तू फक्त प्रस्ताव घेऊन ये....मी लेगच सही देतो", असे आश्वासन दिले! 
पुढचे काही दिवस मी हवेत होतो! आपल्याला आपल्या आवडत्या क्षेत्रात काहीतरी करायला मिळतंय हा आनंद माझ्या मनात संचारला होता. आणि मी काय पेश करायचे हा विचार करू लागलो.
आणि तो दिवस उजाडला. त्या दिवसाआधी शनिवारी मी ह्युस्टनला उस्ताद झाकीर हुसैन ह्यांचा तबला ऐकला होता आणि त्यांच्याबरोबर फोटो देखील काढला होता. त्यामुळे कदाचित, आत्मविश्वास दुप्पट होता आणि एकदम अनोळखी लोकांसमोर कसे बोलावे ह्याचे दडपण वाटत नव्हते. खुद्द झाकीर ने अमेरिकेत घेतलेल्या workshops  आणि दिलेले interviews मी त्यादिवसात पाहून घेतले. आणि ह्या अमेरिकन लोकांसमोर कसे बोलायचे ह्याचा अंदाज मनात करून घेतला. आणि बरोबर २ वाजता लेक्चर द्यायला पोचलो. डॉ ब्रीलने माझी ओळख करून दिली. " सोमवारी आपण भारतीय संगीताबद्दल ओळख करून घेतली. आज आपल्याकडे भारतातून इकडे शिकायला आलेला एक मुलगा आहे. त्याचे नाव आशय. तो आपल्याला पियानोवर वाजवून दाखवेल आणि नंतर अजून आपली थोडी ओळख वाढवेल." सर्व मुलांनी माझे टाळ्या वाजवून स्वागत केले. आणि मी पियानो वाजवायला सुरुवात केली.
" आमच्या संगीतात आम्ही काही ठराविक सूर वापरून राग मांडतो. त्याच्या पलीकडे कुठले सूर वापरले तर ती एक घोर चूक मानली जाते. हे म्हणजे ५-६ रंगांनीच चित्र रंगवल्या सारखे आहे. सुरुवातीला मर्यादा वाटतात पण एकदा बढत करायला घेतली तर त्याच्यासारखी मजा नाही", मी सांगू लागलो. पहिल्या रांगेत बसलेल्या २-३ मुली अगदी आश्चर्याने ऐकत होत्या. त्यांच्यासाठी हे अगदीच नवीन होते. आणि मी 'राग शुद्ध सारंग' सुरु केला. सुरुवातीला हळुवार लयीत सूर छेडले, व नंतर हळू हळू लय वाढवीत गेलो. नोम-तोम चे आलाप झाले, छोट्या ताना झाल्या आणि वादन संपवलं तेव्हा २० मिनिटे उलटून गेली होती! टाळ्यांचा कडकडाट झाला. एवढ्या उत्साहाने भारतातसुद्धा कुणी टाळ्या वाजवल्या नव्हत्या.....तो क्षण काही औरच होता! :) आणि मी उठलो आणि व्यासपीठावर जाऊन पोचलो. आता मला लेक्चर सुरु करायचे होते. 
 सुरुवातीला शेहनाईचा विडीओ दाखवला. बिस्मिल्लाखान  ह्यांनी वाजवलेल्या  राग मुलतानी ने वातावरण सूरमय झाले!
 माझ्या वाजवण्याने जो काही संगीताचा अपमान झाला असेल तो भरून निघाला! आणि हळू हळू पोरांचे चेहरे कुतूहल दर्शवू लागले. कुठले आहे हे वाद्य? कोण आहे हा वाद्य-फुंकणारा माणूस? शेवटी मी स्वतः त्यांना कलाकाराचे नाव सांगितले आणि म्हणालो - " he is the pied-piper of India". वर्गात हशा झाला. त्यानंतर बासरी सुरु झाली. हरिप्रसाद चौरासियांनी वाजवलेला 'राग हंसध्वनी' मी त्यांना दाखवला.
 त्या वर्गात, उत्कृष्ट ध्वनी-योजनेत बासरीने लगेच रंग भरला. पोरांचे हात ताल धरू लागले! माना हलू लागल्या. काही मुलांच्या चेहऱ्यावर आनंदाचे हास्य प्रकट झाले. मी हे सारे आनंदाने पाहत होतो. 
नंतर मी पोरांना सारंगी आणि वायोलिन च्या दोन चित्रफिती दाखवल्या. सारंगीवर उस्ताद सुलतान खान ह्याने वाजवलेले हे लोकगीत होते - 
आणि वायोलिन वर वी. जी जोग ह्यांची ही चित्रफित:  
 ह्याच्यात झाकीरने केलेल्या तबल्याच्या साथीला साऱ्यांनी माना डोलावल्या. पण मला त्यांना वायोलिन दाखवायचे होते म्हणून मी तबल्याकडे थोडावेळ दुर्लक्ष केलं. पण पुढील १० मिनिटात झाकीर काय मजा करणार आहे ह्याची मला तेव्हा कल्पना नव्हती! ह्यानंतर तार- वाद्य दाखवायची वेळ आली. रवी शंकर आणि अली अकबर खान ह्यांच्यामुळे ही वाद्य अमेरिकेत लोकप्रिय देखील आहेत. त्यात मी अली अकबर खान ह्यांचे हे वादन दाखवले- 
अली अकबर ह्यांच्या कॅलिफोर्निया मधल्या कॉलेज बद्दल सुद्धा मी त्यांना माहिती दिली. आणि नंतर विलायत खान ह्यांची सतार ऐकवली. ह्या सतारीवर तिथले लोक मात्र कमालीचे फिदा झाले! तार एवढ्या अलगद कशी काय छेडली जाऊ शकते ह्याचे आश्चर्य त्यांच्या चेहऱ्यावर दिसून येत होते! काही काही मागे बसलेले उत्साही तरुण हवेत सतार वाजवावी अश्या रीतीने बोटे फिरवत होती. सात-समुद्र पार असलेले संगीत, केवळ सुराच्या ताकदीमुळे काय चमत्कार घडवू शकते हे मी आनंदाने पाहत होतो!
त्यानंतर मी शिवकुमार शर्मांची संतूर वर एक पहाडी धून ऐकवली. त्याला देखील प्रचंड दाद मिळाली!
आणि नंतर आला तबला. ताल-वाद्य म्हणून मी पखवाज सुद्धा दाखवला. पण खरी मजा आणली झाकीर हुसैन ने! त्याची ही चित्रफित मी दाखवली तेव्हा समोर बसलेल्या लोकांच्या माना, हात, पाय आणि नंतर एकूण शरीर तालमय होऊन गेलं! ही मुलं तो तालाचा अविष्कार पाहून बाक वाजवू लागले. एकमेकांकडे हसऱ्या चेहऱ्याने पाहू लागले. आनंद share करू लागले! झाकीरने सामान्य लोकांपर्यंत तबला पोचवला ह्याचे अजून कुठले उदाहरण मी देऊ? कोण कुठली ही अमेरिकन लोकं आणि कुठलं हे दूर-देशातील संगीत!
 शेवटच्या चित्रफितीने मात्र ह्या साऱ्यावर कळस चढवला! बासरी आणि तबला ह्यांच्यातील  बातचीत त्यात दिसते. हे त्या पोरांना इतके आवडले की त्यांनी टाळ्यांचा कडकडात केला! 
३ वाजले होते. वेळेत माझे लेक्चर संपले. माझ्या आयुष्यातला कधीही न विसरणारा तो एक तास! ७ सुरांनी माझे मन आणि त्या अमेरिकन अनोळखी मुलांचे मन जोडणारा तो एक तास! एक भारतीय म्हणून मनात गर्व वाटणारा तो एक तास. आणि त्या अमेरिकन लोकांची दाद देण्याची प्रवृत्ती दाखवून  देणारा तो एक तास.
पुढे कधी संगीत विभागाच्या जवळून गेलो तर मुलं विचारायची, " तूच न तो ज्याने आम्हाला त्या दिवशी भारतीय संगीताबद्दल सांगितले. इट वॉज टू गुड!" आणि माझा दिवस पुढे आनंदात जायचा! 
आज ४ नवेम्बर २०११. एकदम लक्षात आले की ह्या घटनेला एक वर्ष झाले. म्हणून लिहावेसे वाटले! 

- आशय गुणे 
                         

Sunday, October 23, 2011

कॅब्रे-डान्सर फिओना

अमेरिकेत शिकायला गेलेल्या विद्यार्थ्यांना सामान्यांची अमेरिका बघायची असेल तर विद्यापीठाबाहेरचे जग पाहणे अत्यंत गरजेचे आहे. ही अमेरिका सिनेमातील कृत्रिम अमेरिकेपेक्षा खूप वेगळी आणि अर्थात वस्तुस्थिती दर्शवणारी असते. उदाहरण द्यायचे झाले तर डॉलर्सचे देईन. अमेरिकन माणूस हा डॉलर्स उडवीत जगत असतो असे आपण सिनेमात बघतो. पण वस्तुस्थिती काय आहे हे इथला सामान्य माणूस दाखवून जातो. ह्याच डॉलरच्या मागे अमेरिकन माणसाला कसे झगडायला लागते व एकदा ते मिळाले की ते टिकवणे ही कसरत तो कसा करतो हेच त्यातून दिसून येते! एकदा हे समजू लागले की मग अमेरिकन अर्थव्यवस्था सामान्यांना कशी लुबाडते हे कळायला लागते. आणि मग दिसू लागते अमेरिकन गरीबी! आणि ह्या गरिबीतून, झगडण्यातून निर्माण होणारे अमेरिकन स्वभाव आणि डॉलर्स कमावण्याची साधने!

अमेरिकेत विद्यार्थी दशेत असताना मी एका 'मॉटेल' मध्ये काम करत होतो. तिथे  मला वरील सांगितल्याप्रमाणे अनेक प्रकारची माणसं भेटली. त्या अनेक व्यक्तींमध्ये जर सर्वात कुणाचे आयुष्य मनाला छेद देऊन गेले असेल तर ते फिओनाचे! मॉटेलच्या मागे एक 'कॅब्रे' होता! फिओना ह्या कॅब्रे मध्ये नृत्य करायची. अजूनही करत असेल कदाचित.
मी मॉटेलमध्ये काम शिकून घेत असताना प्रथम तिला पाहिले. तेव्हा ही मागच्या कॅब्रे मध्ये 'कॅब्रे-डान्सर' आहे हे कळले. त्या दिवशी मी आणि मला काम शिकवणारा माझा मित्र एकमेकांकडे बघून हसल्याचे तेवढे स्मरते! पण फिओना ने हे असे हसणे, चेहऱ्यावर ते कृत्रिम स्मित ठेवून कसे काय पचवले (आणि आताही पचवत असेल), हे मला त्यानंतर तिच्याशी अनेकवेळेला झालेल्या बोलण्यामुळे समजले. आणि परिस्थिती ही माणसाला घडवण्यात सर्वस्वी कशी जवाबदार असते हे पटवूनही दिले!              
त्यानंतर तिचे दर्शन एखाद्या महिन्याने झाले. तेव्हा मला काम येऊ लागले होते आणि मी मॉटेलमध्ये रात्रपाळी करू लागलो होतो. फिओना बरोबर तिचा 'बॉयफ्रेंड' होता. आपल्या ओठांचा विस्तार जवळ जवळ कानापर्यंत नेत तिने स्मितहास्य (?) केले आणि मला म्हणाली, " एक 'सिंगल बेड' रूम दे. मी इकडे येत असते....तू नवीन दिसतो आहेस." ती हे सांगताना तिचा बॉयफ्रेंड तिच्या केसांशी खेळू लागला आणि तिच्या गळ्याचे चुंबन घेऊ लागला. हे सारे माझ्या डोळ्यापुढे घडत असताना मी 'पाहून-न पाहिल्यासारखे' केले आणि तिने मागितलेली खोली तिला देऊन टाकली. आणि नंतर एक अजागळ वाक्य त्या दोघांकडे फेकले - " उद्या नाश्त्याला भेटूया!"
हे माझे वाक्य ऐकून दोघे जोर-जोरात हसू लागले. असे हसण्याचे कारण काही तासांनी मला समजले. पहाटे तिचा बॉयफ्रेंड मला खोलीची चावी द्यायला आला आणि संपूर्ण दंतदर्शन व्हावे असे हास्य करीत तो जातो आहे हे मला सांगितले!  आणि झाला प्रकार माझ्या ध्यानात आला. नाश्त्यापर्यंत थांबणे हा उद्देशच नव्हता त्यांचा! आणि ४ च्या सुमारास फिओना आली. " राहायला दिल्याबद्दल धन्यवाद! मला ह्याची 'कंपनी' आवडली. ह्याने मला जास्त त्रास दिला नाही.....मागे ज्याच्याबरोबर आले होते त्याने खूप त्रास दिला मला! गुड बाय .....सी यु नेक्स्ट टाईम", डोळा मारीत फिओना निघून गेली. हे सारं मला सांगायची काय गरज होती, हा विचार करीत सकाळी मी घरी गेलो.

त्यांनतर काही आठवड्यांनी फिओना एका व्यक्तीबरोबर मॉटेलमध्ये आली. रात्र काढायला आलेल्या व्यक्तींना नाश्त्याबद्दल विचारायचे नाही हे आता मी चांगलेच जाणून होतो! ही व्यक्ती मात्र पन्नाशीतली अगदी सहज वाटत होती.  " तो तूच होतास काय रे...मगाशी मी फोन केला होता तेव्हा मला reservation  ला नाही म्हणणारा,"
तो तगडा माणूस माझ्यासमोर गुरगुरला. झालं असं होतं की ह्याने खोली बुक करण्यासाठी फोन केला होता आणि आमच्या मैनेजरने आम्हाला तसं करायला परवानगी दिली नव्हती. शेवटी फिओनाने मध्यस्थी केली आणि म्हणाली, " हा आपलाच माणूस आहे, एरिक....ह्याने मागच्या वेळेस मला स्वस्तात खोली दिली होती.मला खात्री आहे हा आपल्याला आतासुद्धा मदत करेल." आणि दोन पुरुषांमध्ये स्थापन झालेलं शीतयुद्ध एका सुंदर स्त्रीने थांबवले! नंतर फिओना मला स्वतः येऊन म्हणाली, " आय एम सॉरी....पण एरिक जरा तापट डोक्याचा आहे. त्याला सर्व काही लवकर हवं असतं...आणि जेव्हापासून त्याची नोकरी गेली आहे तेव्हापासून तो जास्तच चिडतो. त्याची नोकरी एका आशियाई माणसाने घेतली म्हणून त्याला तुझा जास्त राग आला असेल!" मी आशियाई आहे हे तिला माहिती असूनसुद्धा ती मला हे सगळं सांगत होती.  आणि मागे झाले तसेच ह्या वेळेला देखील झाले. पहाटे एरिक येऊन मला खोलीची चावी देऊन गेला. चेहऱ्यावर हास्य अर्थात नव्हतेच! आणि मग तक्रारीचा सूर लावत फिओना आली. " आय हेट एरिक! सारखा छळत होता मला....अजिबात झोपू दिले नाही रात्रभर! त्रास दिला फार. मी अजिबात येणार नाही त्याच्याबरोबर इकडे.....जरी त्याने मला १००० डॉलर्स दिले तरीसुद्धा!" सकाळचे ६ वाजले होते. मला तिची दया आली आणि मी तिला कपभर कॉफी पिऊन जा असा सल्ला दिला. " नो हनी, मला झोपेची गरज आहे.....मी घरी जाऊन झोपते....आज रात्री परत कामाला यायचे आहेच....झोप असणं गरजेचं आहे!" मागच्या कॅब्रेकडे बोट दाखवत, किंचित तोंड वाकडं करीत फिओना निघून गेली!
आश्चर्य ह्याच गोष्टीचे होते की ही बाई मला सगळं सांगत का होती? तिला मी ह्यापूर्वी फक्त एकदाच भेटलो होतो. पण मॉटेलमध्ये काम करणाऱ्या माझ्यासारख्या कारकुनावर एवढा विश्वास? का तिला सतत कुणाला तरी काहीतरी सांगावेसे वाटत असेल? अमेरिकन एकटेपणाचा अंदाज घेत मला दुसरा पर्याय जास्त बरोबर वाटला! मात्र मी कॉफी विचारलेल्या त्या दिवसानंतर फिओना माझ्याशी अधिक बोलू लागली. येता-जाता गप्पा मारू लागली. तिच्या कॅब्रे मध्ये इतर मुली कशा आहेत ह्याबाबतीत सांगू लागली. सर्वांना सोडून लोकं हिलाच कसे निवडतात आणि इतर मुली हिच्यावर कशा जळतात ह्या कथा देखील मी ऐकल्या! शेवटी ही मुलगीच ना! तुमची नोकरी कुठलीही असली तरी देवाने घडवलेल्या ह्या मुलभूत गोष्टी माणसात असतातच! 'thanksgiving ' ला खूप शॉपिंग कर असा ही सल्ला तिने नंतर मला दिला....नंतर नाताळच्या देखील शुभेच्छा दिल्या!
नंतर एक असा काही किस्सा झाला की आमच्या बोलण्यात थोड्या दिवसांसाठी खंड पडला! फेब्रुवारी महिन्याच्या रात्री फिओना मॉटेलमध्ये राहायला आली. ह्यावेळेला मात्र ती एकटी होती. पण सारखी कुणाचीतरी वाट बघत होती. अस्वस्थ वाटत होती. शेवटी मीच होऊन विचारले, " तू कुणाची वाट बघते आहेस का?"
" हो", ती म्हणाली. " त्याने मला सांगितले तुला आज दुप्पट डॉलर्स देईन आणि आज तो आलाच नाही. तो जर आला नाही तर रूमचे डॉलर्स मला एकटीला भरावे लागतील आणि सारे डॉलर्स माझे स्वतःचे खर्च होतील! मग उद्या मला जास्त काम करावे लागेल!" कुणीतरी तिला डॉलर्सचे आमिष दाखवून फसवले होते. " थोडावेळ थांब ना, तो नक्की येईल", मी उगीचच समजुतीचा सूर लावला! " मला तू ह्या गोष्टीसाठी आवडतोस....तू खरच खूप स्वीट आहेस", ती म्हणाली! आता मी समजूत काढतो म्हणून ती एवढी खुश झाली होती आणि अमेरिकेत 'आय लाईक यु" म्हणायची पद्धत आहे.....नाहीतर एखादी मुलगी एका नुकत्याच अमेरिकेत आलेल्या भारतीय  तरुणाला असं म्हणाली असती तर त्याची स्वारी आकाशात उडाली देखील असती!
नंतर त्याच रात्री ३ वाजता तिचा खोलीतून फोन आला. " मी कुणावर विश्वास ठेवणार नाही. मी माझी कमाई आज फुकट घालवली आहे. ह्यापुढे मी अजिबात एकटी येणार नाही राहायला.....मला उद्या सकाळी ५.३० चा 'wake - up  call ' दे!" दुप्पट डॉलर्स मिळण्याच्या आशेने आलेल्या फिओनाला तिच्या त्यादिवशीच्या बॉयफ्रेंड ने फसवले होते आणि ती तिची कमाई खोलीचे भाडे देण्यात आता वाया घालवणार होती! मी त्यानंतर माझी मॉटेल मधली ठरलेली कामं केली आणि बरोबर ५.३० ला नाश्ता मांडायला सुरुवात केली. तेवढ्यात एक गोड आवाज माझ्या कानी पडला, " गुड मोर्निंग हनी!" आणि वळून पाहतो तर काय.....
फिओना नाश्त्याची चौकशी करायला उभी होती....परंतु तिच्या अंगावर फक्त एक टॉवेल होता! ही बाई अंघोळकरून तशीच मला खाली विचारायला आली होती! मला काय बोलायचे काहीच सुचेना. पण हिचे रडगाणे सुरूच होते! "मी काल रात्री पासून काहीच नाही खाल्लं! त्याची वाट बघत बसले ना! मला डॉलर्सची खूप गरज आहे....म्हणून मी त्याचे ऐकले आणि मला दुप्पट डॉलर्स मिळतील ह्या आशेने इकडे राहायला आले. मी आता कुणावर विश्वास ठेवणार नाही!" साहजिकच अस्वस्थतेच्या स्थितीत ती स्वतः ची वेशभूषा देखील विसरली होती! त्यादिवशी नाश्ता करून ती निघून गेली, परंतु माझ्या मनातून ती एकदम उतरली!
 
माझ्यासाठी ती आता एक लाज नसलेली बाई होती. इतर मुलांसारखेच माझेसुद्धा विचार सुरु झाले! आमचं असं आहे.....कॅब्रे मध्ये नग्न स्त्रीला आम्ही न लाजता बघू, परंतु तीच स्त्री बाहेर कुठे अशी दिसली की तिला नाव ठेवून मोकळे! नंतर फिओना माझ्याशी बोलायला यायची....पण मी एक-दोन शब्दात उत्तरं देऊन संभाषण टाळायचो. आणि अचानक एके दिवशी( रात्री) एक असा प्रसंग घडला की फिओना ने मला तिची सगळी कहाणी सांगितली.....आणि मी देखील ती मन लावून ऐकली!
त्या रात्री लोकांची वर्दळ अगदी कमी होती. मी देखील वेळ मारण्यासाठी फेसबुकचा वापर करीत होतो. आणि वाद्यसंगीत लावून ऐकत बसलो होतो. संतूर हे वाद्य होते! रात्रीच्या त्या प्रहरी शिवकुमार शर्मांचा 'मालकंस' मॉटेलमध्ये वेगळाच रंग भरत होता! " किती छान संगीत आहे हे.....मला ऐकायला खूप छान वाटतंय ", बघतो तर समोर फिओना उभी! मी पण संगीत हा विषय निघाल्यामुळे खुललो आणि हे संगीत कुठलं आहे, हे वाद्य कुठलं आहे.....हे माझं ठरलेलं भाषण सुरु केलं! ;)   
" खूप छान आहे रे! मी हे कधीच ऐकलं नव्हतं! तुला माहिती आहे? मी माझ्या शाळेत गायचे!" तिने हे असे सांगणे अनपेक्षित होते! पण असं सांगून ती एकदम ५ सेकंद थांबली. मी लगेच संगीत हा विषय सुरु झाल्यामुळे विषयाच्या गाडीची driving seat घेतली! "काय गायचीस तू? कुणाचे संगीत तू ऐकतेस?"
" मी शाळेत एका 'choir ' मध्ये गायचे! आणि मला herbie hannock ला ऐकायला आवडते. पण काय सांगू....ह्या नोकरीमुळे वेळच नाही मिळत!" तिच्या चेहऱ्यावरची नाराजी स्पष्ट दिसत होती! " पण मला शाळेबद्दल बोललेलं आवडत नाही! ते माझ्या आयुष्यातील सर्वात वाईट दिवस होते", ती अगदी निर्विकारपणाने म्हणाली. मी आश्चर्याने विचारले. " असं का?" आणि त्यानंतर जवळ जवळ ३० सेकंद स्तब्धता पसरली. बाहेरच्या highway वरून जाणाऱ्या गाड्यांचा आवाज स्पष्टपणे त्या रात्रीच्या प्रहरी ऐकू येत होता! आणि फिओनाची कळी खुलली आणि ती बोलू लागली.
" यु नो....तुमच्यासारखे माझे आयुष्य नव्हते. माझ्या आई-वडिलांचे एकमेकांशी पटायचे नाही! आई तिच्या बॉयफ्रेंड बरोबर राहायची आणि मी बाबांबरोबर. माझ्या शाळेत माझ्या मित्र-मैत्रिणींचे आई-वडील यायचे....केवळ माझेच यायचे नाहीत. त्यांच्या बरोबर बाहेर जेवायला जाता आलं नाही कधी.....आणि मी चांगलं गायले की मला शाबासकी पण कधी मिळायची नाही! I  hate  my  parents  for  this !"
" माझ्या घरी मी आणि माझे बाबाच राहायचो. आई कधी कधी मला भेटायला यायची, पण जर तिच्या बॉयफ्रेंडने परवानगी दिली तरच. बाबा माझ्याशी कधीतरीच बोलायचे....नंतर-नंतर त्यांच्या गर्लफ्रेंड्स घरी येऊ लागल्या. मला माझ्याच घरी कुणाशी बोलता यायचं नाही....मी माझ्याच घरी एकटी होते. " फिओना आता बांध फोडून बोलत होती आणि मी शांतपणाने ऐकत होतो. " माझे बाबा एका सिमेंट कारखान्यात कारकून होते आणि ते त्यांचा पगार ह्या बायकांवर उडवायचे. त्या बायकांना हे एवढे डॉलर्स मिळताना मी बघायचे आणि तेव्हा मला वाटले.....ह्या पेश्यात जास्त कमावता येतं. आणि मी कॅब्रे डान्सर होयचे ठरवले. पण तीच तर चूक केली मी!  मला वाटलं पुरुष हे मनापासून डॉलर्स देतात.....पण नाही....त्या हरामखोरांना फक्त तुमचा फायदा घ्यायचा असतो हे मला आत्ता समजायला लागलंय.पण आता उशीर झाला आहे!
तेवढ्यात मॉटेल मध्ये राहणरी एक बाई मला काही प्रश्न विचारायला म्हणून आली. आणि परत जाता जाता तिने एका विशिष्ट नजरेने फिओनाकडे पहिले. फिओनाने देखील ' अशा  छप्पन नजरा रोज झेलते' ह्या  थाटात तिच्याकडे पाहिले . आणि  परत सगळं  सांगायला सुरुवात केली!  " माझ्या बाबांमुळे मी ह्या पेश्यात उतरले. त्यांना डॉलर्स उडवताना बघितले होते ना मी! "  मी तिचे बोलणे तोडून मध्येच विचारले, " पण एका नृत्याचे तुम्ही २० डॉलर्स घेताच ना? मिळतात की तुम्हाला डॉलर्स!"
" मी पण असाच विचार केला होता. माझ्या मैत्रिणीने शाळेत सांगितले होते....दिवसाला ४- ५ नृत्य केली की बरेच  डॉलर्स मिळतात. पण तसं नाही ना! आम्ही आमच्या मालकाला आठवड्याभरात एक विशेष रक्कम देतो. मला ४०० डॉलर्स आठवड्याचे द्यावे लागतात त्याचे stage वापरण्यासाठी. त्यावर जर काही आम्हाला मिळाले तर ते आमचे. आणि त्याच्याखाली कमाई जाऊ लागली....आणि असं दोन वेळेस  झालं की आमची हकालपट्टी होते! आमच्यामुळे सर्वात आधी डॉलर्स त्यांना मिळतात....आम्हाला नाही..!" ह्याचा अर्थ त्यांना 'पगार' हा प्रकारच नव्ह्ता! फिओनाला जर  आठवड्याला ५०० डॉलर मिळाले, तर त्यातले १०० फक्त तिचे. वरचे ४०० जाणार क्लबला!  " जर क्लब चांगल्या परिसरात असेल तर ते तुमच्याकडून ह्यापेक्षा जास्तदेखील घेईल, पण हे असं सगळ्या  क्लब्स मध्ये असतं", ती पुढे सांगू लागली.
"आम्ही सगळ्या क्लब्समध्ये lap dance  हवा आहे का असे विचारात फिरतो....कारण त्याचे आम्हाला २० डॉलर्स मिळतात....pole  dance केलं तर फक्त १ डॉलरच्या नोटा आमच्यावर उधळल्या जातात. आम्हाला आठवड्याच्या सुरुवातीलाच ४०० डॉलर्स जमवायचे असतात....मग नंतर आम्हाला कमाई स्वतःसाठी करता येते." मला लगेच माझ्या मित्राची आठवण आली. त्याच्याकडे एक  कॅब्रे-डान्सर , 'lap  dance ' हवा आहे का असे विचारात आली होती. त्याला स्वतःच्या चांगल्या दिसण्यावर जणू खात्रीच पटली होती! पण त्याचे मूळ कारण आत्ता काळात होते....डॉलर्स जमवायचे हे कारण!
" पण जर तुमच्या क्लब मध्ये कमी लोकं आली तर? आणि तुम्हाला ४०० डॉलर्स साठवायला
जमलंच नाही तर?" मी प्रश्न केला.
"मग आम्ही मॉटेलमध्ये येतो. ती आमची कमाई असते", चेहऱ्यावरची रेषही न हलू देता ती म्हणाली. डॉलर्स कमावण्यासाठी ही धडपड आता माझ्या लक्षात येत होती. क्लब जेवढे डॉलर्स कमावतात आणि डान्सर्स जेवढे कमावतात ह्यात खूप तफावत आहे! 
"आणि मग शेवटी तुमच्याकडे काही डॉलर्स उरतात का? महिन्या अखेरीस काही शिल्लक राहते का?" प्रश्नावरून राष्ट्रीयत्व ओळखता आले असते तर मी भारतीय आहे हे तिने लगेच ओळखले असते! ;)
  " काहीच उरत नाही रे महिन्याचा अखेर! अर्ध्याहून जास्त डॉलर्स माझे घरभाडे भरण्यात जातात. त्यानंतर वीज बिल आहे, इंटरनेटचे भाडे आणि जेवण- खाण! पण सर्वात जास्त डॉलर्स जातात ते 'make up ' चे
सामान घेण्यात! आम्ही नाचताना नग्न होतो आणि त्यामुळे आम्हाला साऱ्या शरीराला सजवावे लागते,सारखे ताजे-तवाने दिसावे लागते, त्वचेची काळजी घ्यावी लागते. ह्यात बराच खर्च होतो!" ती हे फार सहजतेने सांगत होती. आणि मी त्या रात्री हे सारे व्यवस्थित ऐकले. ती सांगत होती त्यात तत्थ्य देखील होते. शेवटी काय, डॉलर्स खात्यात जमा होणे आणि ते खात्यातून बाहेर जाणे ह्याच चक्रात तिचे आयुष्य कोरलेले होते!
कॅब्रे मध्ये गेल्यावर तिथल्या ह्या मुली समोर बसलेल्या लोकांकडे त्यांना आकर्षित करण्याच्या हेतूने एका विशिष्ट नजरेने पाहतात. समोर बसलेल्या पुरुषांना ती नजर फक्त दिसते. त्या नजरेखाली दडलेली परिस्थिती मात्र कुणालाच दिसत नाही. ती परिस्थिती त्या रात्री मला फिओनाने तिच्या शब्दात सांगितली. ह्या साऱ्या अनुभवात तिचे एकटेपण समजून घेण्याचा प्रयत्न मी केला. त्या दिवशी देखील ती टॉवेल लावून खाली आली, त्यात तिची हताशा दिसत होती, डॉलर्सची जमवा-जमव करताना होणारे कष्ट दिसत होते आणि एकूण तिच्या त्या नोकरीमुळे आलेली थोडी 'धिटाई' सुद्धा होती! फक्त त्या रात्री माझ्यात तिला समजून घेण्याची ताकद नव्हती. तिची ही कथा ऐकल्यावर मात्र हे सारे विसरून माणूस म्हणून तिच्यासाठी एक सहानुभूती निर्माण झाली एवढे खरे! 

- आशय गुणे                            

Image Credits:  1. http://stellacreation.blogspot.in/2011/09/cabaret-red-grey-bracelet.html
2.For the beautiful pole-dance sketch - http://www.sharecg.com/v/49020/related/1/3D-and-2D-Art/Pole-Dance
3. http://www.snafu-comics.com/forum/viewtopic.php?f=5&t=23611&start=300