'आम्हाला मातृभूमी नाही'

मी आणि प्रसाद एकाच कॉलेज मधले. पहिल्या दिवशीच्या पहिल्या लेक्चरला एक शांत मुलगा चौथ्या -पाचव्या बाकावर येउन बसला आणि एक मितभाषी मुलगा अशी त्याची पहिली छाप माझ्यावर पडली. मी देखील फार बोलकी वगेरे नाही. पण ओळख आणि मैत्रीची खात्री पटली की मी अगदी मनापासून गप्पा मारते. हळू हळू कॉलेज मध्ये सर्वांशी ओळख होत होती आणि मित्र-मैत्रिणी ह्यांची संख्या वाढत होती. पण ह्याचे मितभाषी असणे अजूनही तसेच होते. जे काही शिकवले जायचे ते मात्र अगदी व्यवस्थित वहीत उतरवून घ्यायचा तो. आणि एके दिवशी 'फौंडेशन कोर्स' नावाचा विषय आम्हाला शिकवला जाणार हे कळले. एकंदर सामाजिक भान वाढविण्यासाठी हा विषय होता. लेक्चरच्या वेळेस प्रोफेसरांनी 'आरक्षण हवे का नको' ह्या विषयावर चर्चा करायचे ठरविले. हा फार संवेदनशील विषय आहे हे मला माहिती होते परंतु वर्गातील सारी मुलं एवढ्या तावातावाने विरोधात बोलतील हे मला अनपेक्षित होतं. त्यातल्या एकाने आरक्षणासाठी थेट डॉ. आंबेडकरांना जबाबदार धरले आणि त्यांच्यामुळे देशाचे वाटोळे झाले असे सांगितले. सारा वर्ग टाळ्या वाजवू लागला आणि एकदम एका मुलाने हात वर केला. त्याला बोलायची संधी दिली गेली आणि बाबासाहेबांबद्दल तो इतके सुंदर बोलला की बस्स - प्रोफेसर देखील त्याच्याकडे आश्चर्याने बघू लागले. वर्गातील मुलांना देखील त्यापुढे काही बोलता आले नाही आणि बऱ्याच लोकांनी काहीतरी निरर्थक मुद्दे काढून उगीच विरोध करायचा प्रयत्न केला. परंतु ते फोल ठरले आणि चर्चा संपली! मी मुद्दाम वर्गाबाहेर जाउन त्याच्याशी बोलले. प्रसाद सारखा शांत मुलगा एवढे प्रभावी बोलू शकेल ह्यावर माझा विश्वास बसत नव्हता!

पुढे आमची ओळख वाढली. गप्पा वाढल्या. बरेच विषय बोलले जायचे परंतु वैचारिक चर्चा जास्त होत असे. कधी कधी लायब्ररी मध्ये नोट्स काढणे म्हणून बसले जायचे परंतु अभ्यास सोडून सामाजिक विषय जास्त बोलले जायचे. त्याला त्यावर बोलणे फार आवडायचे आणि त्याचे मुद्दे देखील खूप प्रभावी असायचे. खूप वाचन होते. आणि शिवाय विचार अगदी सर्वसमावेशक होते. माझ्या घरी भिंतीवर बाबासाहेबांचा फोटो होता परंतु माझ्याकडे  त्या फोटोला नमस्कार करणे ह्यापलीकडे काहीच नव्हते. आणि त्याचे त्यांच्याबद्दल असलेले वाचन मला शरमेने मान खाली घालायला लावायचे. आमची मैत्री वाढत गेली तसा तो अधिक बोलका होऊ लागला. एकदा असाच एक विषय सुरु होता. प्रसाद भान सोडून बोलत होता. लायब्ररी मध्ये पुढे बसलेल्या लोकांनी एक-दोन वेळेस मागे वळून आमच्याकडे पाहिले देखील. "आणि मग आम्हाला मातृभूमी नाही असे बाबासाहेब म्हणाले त्यात चूक काय?" अंगावर शहारा आला होता आणि डोळे पाणावले होते त्याचे. तो लालबुंद चेहरा मला अजून लक्षात आहे.

एकमेकांचा नंबर तर होता आमच्याकडे! त्यामुळे मेसेज वगेरे सुरु झाले. तेव्हा व्हाटसअप वगेरे नव्हतं आणि फेसबुक पण नुकतंच सुरु झालेलं! त्यामुळे मेसेज फॉरवर्ड करणं सुरु असायचं. आणि मी त्याच्या विचारांच्या आणि नंतर त्याच्या प्रेमात केव्हा पडले हे कळले देखील नाही. पण विचारायचे कसे? शिवाय विचारायच्या आधी आमची भिन्न पार्श्वभूमी लक्षात आली आणि क्षणभर बिचकले! परंतु मन सांगत होते विचारून मोकळी हो! आणि मी एकेदिवशी आम्ही घरी येताना त्याला सांगून टाकले. क्षणभर तो माझ्याकडे बघत राहिला! नंतर म्हणाला, " मला देखील तुला हेच विचारायचे होते!"
मी जे ऐकले त्यावर माझा विश्वासच बसेना! काही न बोलता आम्ही नुसतेच चालत राहिलो. आणि अचानक मनात आलेल्या विचाराने मी पुन्हा घाबरले. आणि धैर्य गोळा करून म्हणाले, " आमच्या घरी बाबासाहेबांचा फोटो आहे तरी सुद्धा तुला चालेल?"
तो माझ्याकडे पाहून हसला. म्हणाला, " माझे विचार आणि माझी कृती ह्यात फरक नाही!"

आमच्या घरी आणि नातेवाईकांना समजावणे हे एक आव्हानच होते. आपली मुलगी एका बामणाच्या घरी चालली आहे ह्या कल्पनेने काही नातेवाइक एकदम खूश होते तर काही एकदम नाराज! त्याच्या घरचे नातेवाइक तर अजिबात तयार होत नव्हते. परंतु प्रसाद माझ्याबरोबर उभा होता आणि मला ह्यात समाधान होते. दरम्यान मी त्याच्या घरी जाऊ लागले. त्याच्या घरच्यांशी ओळख होऊ लागली होती. त्याचा मोठा भाऊ प्रकाश हा रशियात                
डॉक्टर होण्यासाठी गेला होता. आणि एके दिवशी घरी बातमी आली की प्रकाश दादाला रशियात एक रशियन मुलगी आवडली आहे आणि दोघे लग्न करणार आहेत! घरी अर्थात सगळे खुश झाले होते. तो घरी केव्हा येईल ह्याची वाट बघत होते. पोरांना ह्या गोऱ्या वाहिनीला बघण्याची ओढ लागली होती. 'स्काइप' वर आजीने होणाऱ्या सूनेला पाहिले होते आणि 'किती गोरी आहे माझी सून' असे आनंदाने म्हणून नात्याला पसंती दिली होती! प्रकाश दादाला  देखील आपल्या होणाऱ्या बायकोची स्वीकृती झाल्यामुळे आनंद झाला होता. लग्नाचा दिवस उजाडला. मी देखील मदत म्हणून प्रसादच्या घरी असायचे. त्याचे इतर काही मित्र देखील होते. लग्न अगदी व्यवस्थित पार पडले आणि रशियन सूनेने अगदी उत्सुकतेने सारे विधी पार पाडले. तिला आपल्या 'कल्चर' बद्दल बरेच काही सांगितले गेले होते. ' आपल्या प्राचीन आणि महान संस्कृती बद्दल तिला सारे कळले पाहिजे' असे आदेश आजीने आणि त्यादिवशी घरी आलेल्या पुण्याच्या आजीने 'स्काइप' वर प्रकाश दादाला आधीच दिले होते. त्याचे पालन झाले होते बहुदा!

त्यादिवशी सारे नातेवाईक ह्या नव्या सूनेशी बोलायला उत्सुक होते. पुण्याच्या आजी तर प्रचंड! अगदी तोडक्या मोडक्या इंग्लिश मध्ये सारे काही सांगितले जात होते. अर्थात मुलगी रशियन असल्यामुळे तितक्याच तोडक्या मोडक्या इंग्लिश मध्ये उत्तरं मिळत होती आणि आजीची विशेष पंचाईत होत नव्हती! दोघे रशियाला परत जायचा दिवस उजाडला. सर्वजण अगदी भावूक झाले होते. मी देखील प्रसादच्या जवळ उभी होते. सारे काही समजू शकत होते.
"माझ्या सूनेची काळजी घे रे!" आजीने अगदी भावूक स्वरात सांगितले. आम्ही परत यायला निघालो. पुण्याच्या आजीने प्रसादकडे डोळे वटारून कोरड्या स्वरात सांगितले, " आता तुमचा नंबर असेल ना!" आम्ही परत घरी आलो.

प्रसादला आणि मला विधींचे विशेष आकर्षण नव्हते. शिवाय दोन वेगळ्या पार्श्वभूमी असल्यामुळे दोन्हीकडचे लोक आपापले विधी पुढे करतील ह्याची भीती होतीच. त्यामुळे आम्ही सर्वांचा रोष पत्करून कोर्टात लग्न करायचे ठरवले! हा आमचा निर्णय घरी तर अजिबात मान्य नव्हता पण त्या संदर्भात नाराजी ही नातेवाईक मंडळींमध्ये अगदी लगेच पसरली! प्रसाद खंबीर होता आणि सुदैवाने त्याचे वडील आमच्या बाजूने होते. सारे काही व्यवस्थित पार पडले असे जरी नसले तरी ऐन लग्नाच्या वेळेस मात्र कसलाही विघ्न आला नाही. लग्न करून आम्ही घरी आलो. सारे माझ्याकडे टक लावून पाहत होते. बोलत मात्र कुणीच नव्हतं. चिल्ली-पिल्ली मंडळी देखील आपल्या आईचा हात हातात धरून उभी होती. नाही, त्यांच्या आईंनीच त्यांचा हात हातात घेतला होता. मी वाकून सर्वांना नमस्कार करत होते. सारे ' हम्म' एवढे म्हणत होते.

मी आता घरची एक महत्वाची सदस्य झाले होते. आई-बाबा व्यवस्थित बोलायला लागले होते. मी देखील खुलले होते. गप्पांमध्ये सामील होत होते. आणि रविवारी पुण्याच्या त्या आजी आणि इतर एक दोन आजी येणार होत्या हे कळले. सकाळी लवकर उठून मी स्वयंपाक करण्यात आईला मदत केली. बेत तयार झाला. दुपारी जेवण देखील छान गप्पांमध्ये पार पडले. किचन आमच्या बेडरूमच्या अगदी जवळ आहे त्यामुळे तिथे बोलले जाणारे शब्द नीट ऐकू येतात. सगळं झाल्यावर मी झोपायचे म्हणून दिवाणावर पडले होते. प्रसाद बाहेर हॉल मध्ये फोनवर बोलत होता.  आणि आत आजींचा संवाद सुरु झाला.
" मला वाटलं होतंच …. जेवण आपल्या सारखं नव्हतं! चव काहीतारी वेगळीच होती. कोण कुठली बायको केली आहे ह्या प्रसादने! तरी वहिनी, मी तुम्हाला सांगत होते ना … ह्या असल्या लग्नांना काहीही अर्थ नसतो! अहो, आपले पूर्वज काय वेडे होते काय नियम घालून द्यायला! लग्न करायचे तर ते आपल्या माणसाशीच! जाऊ दे... हल्लीची मुलं बघून घेतील आपण कोण सांगणार! झोपा तुम्ही!"

मला कधी नव्हे ते हे सारे ऐकून धक्का बसला! आपल्या माणसाशी? रशियातून आलेली सून आपली होती? ती आपल्या पद्धतीने स्वयंपाक करणार होती काय? आणि मग त्या लग्नाला खूप अर्थ होता काय? तेव्हा कुठे गेले तुमचे पूर्वज? ह्याच त्या आजी सूनेची काळजी घे म्हणून त्या दिवशी सांगत होत्या! आणि मी ह्या देशातली सून असून माझी पर्वा नाही कुणाला! रशियातली 'गोरी' वहिनी बघायला मात्र सारी पोरं मोकळी पण मी घरात प्रवेश करताना त्या साऱ्यांचे हात त्यांच्या आईच्या हातात! अगदी घट्ट! माझा नमस्कार कुणीही स्वीकारायला तयार नाही आणि तिकडे? आपली महान संस्कृती समजाव म्हणून बजावले गेले होते! तिच्याशी इंग्लिश बोलायची हौस आणि माझ्याशी मातृभाषेत देखील कुणी बोलायला तयार नाही. पण तेवढ्यात प्रसाद खोलीत येताना दिसला! मला एकदम त्याचा कॉलेज मधला तो लालबुंद चेहरा आठवला!  "…आणि मग आम्हाला मातृभूमी नाही असे बाबासाहेब म्हणाले त्यात चूक काय?"

आशय गुणे :)

जया अंगी मोठेपण, तया यातना कठीण (?)

"जामिनाचे पैसे कोण भरतय?" पोलिसांनी मला विचारले.
"मी", मी उत्तर दिले.
पोलिसांनी माझ्याकडे निरखून बघितले. " कोण लागतो हा तुमचा?" मला प्रश्न विचारला गेला.
"मित्र ", मी उत्तरलो.
" जरा समजावा तुमच्या मित्राला", पोलिस ऑफिसर म्हणाले.
मी पैसे भरले, सही केली आणि जग्या बाहेर यायची वाट  बघू लागलो.  

तशी आमची ओळख शाळेपासून. अगदी एका बाकावर बसून आम्ही अनेक विषयांकडे दुर्लक्ष करायचो. जांभयांची जुगलबंदी सुरु असायची. गणिते आपण का सोडवतो, त्याने काय मिळते ह्या गहन विचारात मार्कांची मात्र वजाबाकीच झाली. इतिहास वगेरे विषय गोष्ट म्हणून ऐकले पण पेपरात मात्र गोष्टींना स्थान नसते हे आम्हाला शेवटपर्यंत नाही कळले.( ह्याचा उपयोग दहावीच्या परीक्षेत मात्र झाला! ;) ) हिंदी, मराठीतल्या कविता जेव्हा पाठ करण्याचा आग्रह धरला गेला तेव्हा मात्र हे सारे कवी आमच्या द्वेषाच्या यादीत सर्वोच्च स्थानावर जाउन बसले. पण तेव्हाच तुकोबांची 'लहानपण देगा देवा' ही कविता आमच्या पुस्तकात आली आणि त्तुकोबा 'सारे कवी रटाळ असतात' ह्या आमच्या सिद्धांताला एक जबरदस्त अपवाद ठरले. तेव्हा जग्याच मला म्हणाला होता. " मला ही कविता आवडली. आणि खास करून ही ओळ:

जया अंगी मोठेपण
तया यातना कठीण

पुढे आमची मैत्री वाढली आणि मी त्याच्या घरी देखील जाऊ लागलो. काका-काकुंशी ओळख झाली. त्याला एक मोठा भाऊ होता - विलास - त्याच्याशी अधून मधून गप्पा होऊ लागल्या. अधून मधून कारण ह्याच्यात आणि विलास मध्ये १० वर्षांचे अंतर होते! ह्याच्या पुस्तकांना कव्हर घालणारा, हा शाळेत का आला नाही हे 'कारण' दाखवणारी नोट ( ह्याच नोट ची concept  पुढे कोर्टाने 'कारण दाखवा नोटीस' म्हणून उचलली असेल!) लिहिणारा, रोज ह्याचे दप्तर तपासणारा ह्याचा दादा आता माझ्या ओळखीचा झाला होता. घरी गेल्यावर साधं पाणी आणायचे काम सुद्धा तोच बिचारा करायचा. जग्या नुसता ऑर्डर सोडे. " दादा... पाssss णीssss" आतून आवाज येई. " तू घे रे.. मला वेळ नाही ... मी कामात आहे.."
तर जग्याच उलटा ओरडे. " आsss ईsss ... दादा बघ ना ... मला पाणी देत नाही!" आणि आतून ह्याची आई चक्क दादालाच ओरडे! आणि मग मात्र त्याला आम्हाला पाणी द्यावे लागे. बिचाऱ्याची फार कीव यायची तेव्हा.
असाच एक प्रसंग आठवतो. आम्ही अकरावीत होतो. सहज कॉलेज संपल्यावर मी जग्याकडे गेलो. गप्पा मारण्यात, कॉम्प्युटर समोर बसण्यात वगेरे बराच वेळ गेला. संध्याकाळी विलास दादा थकून भागून कामावरून आला. काकूंच्या एकदम लक्षात आले की इस्त्रीचे कपडे आणणे राहून गेले होते. त्या आत आल्या आणि जग्याला म्हणाल्या , " जगू .. बाळा ... इस्त्रीचे कपडे घेऊन ये रे..." आमची कॉम्प्युटर समोरची तंद्री मोडली आणि जग्या जोराने ओरडला. " आम्हाला का सांगते आहेस.. दादाला सांग ना..."
आणि हे ऐकून क्षणात काकू विलास कडे वळल्या आणि पुढे काय? बिचाऱ्या दादाला परत जाउन हे काम करावे लागले. आणि अचानक मला काही वर्षांपूर्वी शाळेत वाचलेली तुकोबांची कविता आठवली :
       
जया अंगी मोठेपण
तया यातना कठीण

जग्याला नेमकी हीच ओळ आवडायची.  शाळेत एकदा तो मला म्हणाला सुद्धा होता. "लहान मुलांचं सगळेच ऐकतात.. तुकाराम एकदम  बरोबर बोलतो .."  मी त्याच्या घरी जाऊ लागलो आणि त्याच्या असे बोलण्या मागचे नेमके कारण मला आता कळू लागले होते.
विलास हा घरचा आधार होता. घरात वडील ६४ वर्षांचे झाले होते. आई काही २ वर्षात साठीत प्रवेश करणार होती. त्यामुळे बऱ्याच वेळेस 'दादा म्हणेल तसे' अशी अवस्था निर्माण झाली होती. आणि जग्या तर शेंडेफळ! त्याच्याकडून कधी कसलीच अपेक्षा ठेवली गेली नाही. मात्र 'तो म्हणेल तसे' अशी मात्र एक विचित्र सवय त्या घराला लागली होती! ह्या पार्श्वभूमीवर आमची बारावी पार पडली. बारावीच्या आकड्याप्रमाणे अगदीच बारा नाही वाजले. पण जेमतेम फर्स्ट क्लास मिळाला आणि आम्ही 'पुढे काय'  ह्या विद्यार्थी दशेतल्या सर्वात आवडत्या प्रश्नाकडे परत एकदा वळलो! माझा निर्णय ठाम होता. डिग्रीला जायचे! कारण मेडिकल आणि इंजीनियरिंग ह्या दोन्ही पैकी कुठेही मला जायचे नव्हते! लोकं माझा हा निर्णय मूर्खपणाचा आहे असा 'निर्णय' केव्हाच घेऊन बसले होते! जग्या मात्र आपण कुठले क्षेत्र निवडायचे ह्या निर्णयाला येऊ शकला नव्हता. आमच्या इथल्या एका कॉलेज मध्ये माझा प्रवेश पक्का झाला.  कॉलेज सुरु होण्याच्या एक दिवस आधी मी त्याला भेटायला गेलो.
" मी कॉम्प्युटर इंजिनियरिंग साठी admission घेतो आहे. त्याला खूप स्कोप आहे रे. माझा दादा म्हणतो खूप चांगल्या पगाराच्या नोकऱ्या आहेत पुढे. आय. टी ला खूप स्कोप आहे पुढे!" त्याने त्याचा निर्णय सांगितला होता.

 महाराष्ट्रात त्यावेळेस राजकीय परिथिती चांगलीच तापत होती. मराठी बाणा मनी बाळगून ( निदान असं सांगून ..) एक राजकीय पक्ष राजकारणात आपली वाट धरत होता. पक्षाच्या नेत्यांनी तरुणांना लक्ष करायचे ठरवले होते. त्यामुळे त्यांच्या भाषणात बऱ्याच वेळेस शिव्यांचा वापर होत असे. 'आमच्या मध्ये कोण येईल त्याला फोडून काढू ...' असा सदैव पवित्रा असायचा. शिवाय 'आपल्यावर बाहेरून आलेल्या लोकांनी अंन्याय केला आहे' हे सदैव ठासवले जायचे. मराठी भाषा तशी 'आपण वळवू तशी' ह्या प्रकृतीची! परंतु ह्या भाषेच्या सौंदर्याचा उपयोग 'डबल मिनिंग' ची वाक्य भाषणात बोलून टाळ्या मिळविण्यासाठी होऊ लागला होता. मी कॉलेजच्या दुसऱ्या वर्षाला होतो तेव्हा गल्लीबोळात ह्या पक्षाची लोकं टेबलं टाकून बसायची. टेबलांवर टी.व्ही आणि त्यावर ह्यांच्या तडफदार नेत्याची भाषणं! बरीच तरुण मंडळी ही भाषणं ऐकत आणि बहुतेक वेळेस 'डबल मिनिंग' वर हसत आपला वेळ सत्कारणी लावत असत!  आणि जेव्हा शिक्षण संपल्यावर आम्ही नोकरीला लागलो तेव्हा ह्या पक्षाने चांगलाच जम बसवला होता.

एकदा असंच एका सकाळी दाराची बेल वाजली. रविवारी सकाळी कोण आलंय ह्या विचारात मी दार उघडलं तर समोर जग्या उभा! बऱ्याच दिवसांनी भेटलो त्यामुळे आम्ही एकमेकांना मिठी मारली! त्याने नंतर 'त्या' पक्षाचे नाव घेतले, आपल्या साहेबांचे नाव घेतले आणि मागे उभे असलेल्या लोकांकडून 'जय' म्हणवून घेऊन माझ्या पुढे पावतीपुस्तक ठेवले! आणि सारा प्रकार माझ्या लक्षात आला. मी निमुटपणे दहीहंडीची वर्गणी दिली. 'गणपतीची वर्गणी पण द्यायची…. ह्यापेक्षा दुप्पट किंवा तिप्पट' असे बजावण्याच्या  सूरात सांगत मंडळी पुढच्या घराकडे वळली! मी जग्याला त्या दिवशी संध्याकाळी नाक्यावर चहाला बोलावले.  

" च्यायला… ह्या बाहेरच्या लोकांमुळे आपल्याला नोकऱ्या मिळत नाहीत! साले बघू तिथे हेच लोक घुसलेले असतात! एकेकाला पकडून, भर चौकात चाबकाने फोडून परत त्यांच्या राज्यात पाठवले पाहिजे!" जग्या पेटला होता.
" अरे! आपल्याला नोकऱ्या मिळत नाहीत तर आपण स्वतः प्रयत्न करून शोधाव्या नोकऱ्या. मिळतील रे शोधल्या तर", चहाचा घोट घेत मी म्हणालो.
" घंटा! ह्या लोकांनी नोकऱ्या दिल्या तर ना! ह्या लोकांना आपण नको असतो!"
" अरे, असं नसतं रे जग्या! आता मी सेल्स कॉल म्हणून बऱ्याच कंपन्यांमध्ये जातो… असतात की आपली माणसं. आणि हो, मोठ्या पदावर पण असतात", मी म्हणालो.
" ते साले त्यांच्यात मिसळलेले असतात! मला सांग, ह्या लोकांसमोर उद्या जर एक मराठी मुलगा आणि एक अमराठी मुलगा नोकरीसाठी आले तर? देतील रे मराठी मुलाला नोकरी?"
मी निमुटपणे चहाचे पैसे काढले आणि ह्या पुढे आपल्याकडून कसलीच चर्चा होऊ शकत नाही ह्याची कबुली स्वतःला दिली! आणि आम्ही त्या चहावाल्या 'भैय्या' च्या दुकानातून बाहेर पडलो.
पुढे चालत जाताना मी त्याला अजून बोलतं केलं. हा इंजिनियरिंग बऱ्यापैकी रखडत पास झाला होता हे ऐकण्यात आले होते. पण बरीच वर्ष बोलणं झालं नव्हतं.
" अरे इंजिनियरिंग मध्ये लै बोर व्हायचं… पण मग म्हटलं शेवटी नोकरी मिळेल.  पण कॉलेज प्लेसमेंट मध्ये मला सिलेक्ट केलंच नाय. सगळी पोलिटीक्स! अमराठी लोक नेमके निवडले गेले … सिलेक्ट करणारी होती कुलकर्णी … पण उपयोग काय?
ती पण त्यांच्यात मिसळलेली … "
" मग?" मी विचारले.
" मग काय? एकदा डिग्री मिळाल्यावर नोकरी मिळणे कठीण झाले होते…"
एकंदर काय तर नोकरी मिळणे कठीण होऊन बसले होते. मध्ये ह्याने एक नोकरी केली होती. परंतु तोपर्यंत साहेबांचा पगडा ह्याच्या डोक्यावर इतका बसला होता की तिथल्या 'अमराठी' बॉस बरोबर ह्याचे जमणे कठीणच! ह्याने नोकरी सोडली आणि इकडची तिकडची कामं करत पक्ष-कार्यात गुंतला!
दरम्यान ह्यांच्या साहेबांनी निवडणुकांच्या वर्षभर आधी राज्याच्या गृहमंत्र्यांशी वैर ओढून घेतले होते. साहेबांच्या प्रत्येक भाषणात ' डबल मिनिंग' चे विनोद असायचे. त्यामुळे राज्याचे राजकीय वातावरण तापत चालले होते. आणि ह्या दोन पक्षातील कार्यकर्ते एकमेकांशे मारामारी करतील का अशी परिस्थिती निर्माण झाली.  नंतर अमरावती जिल्ह्यातील एका छोट्याशा खेड्यात चायनीजच्या गाडी जवळ एका शुल्लक कारणामुळे ह्या दोन पक्षाचे कार्यकर्ते एकमेकांशी भिडले. मोठा राडा झाला. शिवाय गृहमंत्री एक वक्तव्य करून बसले ज्यात त्यांनी आपल्या लोकांच समर्थन केलं. आणि राज्यात तणाव निर्माण झाला.

 आमच्या शहरी देखील ह्यांच्या पक्षाचा मोर्चा होता. नुसता मोर्चा नव्हता तर त्यात पुतळे जाळण्याचा कार्यक्रम सुद्धा होता.  शहरातील अध्यक्ष नेतृत्व करणार होते. मुख्य चौकात मोर्चा सुरु झाला.  घोषणा सुरु झाल्या,

आज दूध कडवा है,
गृहमंत्री भडवा है!
 
 मराठी बाणा बाळगणारा पक्ष घोषणा मात्र हिंदीत देत होता हे बघायला मजा वाटत होती. अध्यक्षांनी इशारा दिला. पुतळा जाळल्यावर कार्यकर्ते तोडफोड करू लागले. त्यात हा देखील होता. पोलिसांनी लाठीमार केला आणि सर्वांना आत टाकले. आणि सर्वांना भरपूर बदडले. अध्यक्ष मात्र सुखरूप बाहेर पडले. त्यांना तारणारे कुणीतरी होतेच.

 जग्या तुरुंगातून बाहेर आला. धड चालता पण येत नव्हते. माझ्याकडे बघून हसला आणि मी जामीनाचे पैसे दिले म्हणून मला धन्यवाद दिले. सगळे कार्यकर्ते अडकले होते. अध्यक्ष मात्र सुटला होता. मला जग्याची आवडती ओळ आठवली -  
जया अंगी मोठेपण
तया यातना कठीण    
आणि काळानुसार बदललेल्या तुकोबांचे दर्शन मला तेव्हा झाले! आज महापूर आला की झाडे मात्र वाचतात आणि लव्हाळ मात्र वाहून जातात!


- आशय गुणे :) 

फिझिओथेरापिस्ट - भाग २

नीलमची डॉ. नीलम झाल्यापासून तिची ओळख आणि कदर ह्या दोन्ही गोष्टी वाढल्या होत्या. आता ती आमच्यात मिसळू लागली होती, गप्पा-गोष्टीत सामील होऊ लागली होती, चर्चा करू लागली होती आणि भारतातील ताजे किस्से देखील सांगू लागली होती. ( ती तशी हल्लीच भारताहून आली होती त्यामुळे देशात नेमके काय सुरु आहे हे तिच्याकडून ऐकण्यात मजा यायची.) सुरुवातीला एकटीने दिवस काढणाऱ्या नीलमला आता बोलायला माणसं मिळाल्यामुळे ती अगदी भरपूर बोलायची. कधी कधी दुसऱ्याचे वाक्य तोडून स्वतः मध्येच बोलायला लागायची आणि तिला हे लक्षात येताच खजील होऊन माफी मागायची. ग्रुप मध्ये राहणारी मंडळी इथलीच. त्यामुळे त्यांना तिची मनःस्थिती समजत होती. त्यामुळे ह्या सर्वांना त्याचे काहीच वाटायचे नाही. उलट, हसून सोडून द्यायचे सगळे! साधारण भारतीय ( मराठी म्हणूया आपण हवं तर..) ग्रुप्स मध्ये बोलले जाणारे विषय
आम्ही बोलायचो. त्यात राजकारण, क्रिकेट, भारतीय लोकांचं भारताबाहेर वागणं ( ह्यात प्रत्येकाकडे त्यांचे सोडून इतर सर्व भारतीय लोकांच्या बहुतांश वाईटच अनुभवांचे गाठोडे उघडले जायचे!) , संगीत,
महाराष्ट्र मंडळ ( आणि त्यातले रुसवे-फुगवे...) , नवीन सिनेमे, भारतीय सण, खाद्यपदार्थ आणि साजरे केलेले वीकेंड्स हे विषय प्रमुख्याचे. त्यातून ज्या कपल्स ना नुकतेच मुल झाले होते त्यांची ह्या मुला/मुली बद्दलची असंख्य कौतुकं आमच्या वाटेला यायची. त्यातून एकीच्या मुलाने काहीतरी करून दाखवले हे 'माझ्या मुलाने केव्हाच केले होते' असे सांगण्यात काही माता रमायच्या! पण ह्या साऱ्यांमध्ये डॉ. नीलम तिच्या मतांमुळे सर्वांचे लक्ष वेधून घ्यायची. तिचे तरुण असल्यामुळे नवीन विचार बरीच वाहवा मिळवून जायचे.
मला आठवतंय, तेव्हा नुकताच क्रिकेटचा वर्ल्ड कप संपला होता आणि तो भारताने जिंकला होता. तेव्हा डोक्यावरचे केस पांढरे आहेत ह्याची साक्ष पटवून देणारे एक विधान ग्रुप मधल्या एका गृहस्थाने केले. " झाला वाटतं वर्ल्ड कप... आता मात्र त्या तुमच्या तेंडुलकर ने रिटायर व्हावे!" एवढे वाक्य पुरं व्हायच्या आधीच नीलम पेटून उठली. आणि तिने शेवटपर्यंत असे काही मुद्दे काढले की बोलणाऱ्या गृहस्थाला आपले विधान मागेच घ्यावे लागले! असाच एकदा 'आपल्या लोकांना शिस्त नाही' हा सर्वांचा आवडता विषय सुरु होता.
विषय रंगात आला होता. तेच ते नेहमीचे, आपण रस्त्यावर एका लेन ने कशी गाडी चालवत नाही इथपासून सार्वजनिक ठिकाणी आपण कसे आवाज कमी न करता बोलतो इथपर्यंत साऱ्यावर चर्चा झाली! इथे देखील डॉ. नीलम ने आपली मतं सांगायला सुरु केली.
" मला असं वाटतं की आपल्या बेशिस्ती चे मूळ आपल्या रोजच्या दिनक्रमात आहे. आपल्यापैकी किती लोक सकाळची सुरुवात लवकर उठून करतात? माझ्या पाहण्यात तरी इकडे फार म्हणजे फार कमी भारतीय लोक सकाळी लवकर उठताना दिसतात. भारतातले तर विचारूच नका.... त्या उलटं तुम्ही चाइनिज़, जपानी किंवा अमेरिकनच बघा ना! आमच्या शेजारी दोन चीनी विद्यार्थी राहतात... दुपारी १२:३० म्हणजे १२.३० ला जेवण झालेच पाहिजे. सकाळी लवकर उठून नाश्त्याच्या वेळेस नाश्ता होतो...आणि पुढे सारा दिनक्रम व्यवस्थित! इकडचे भारतीय विद्यार्थी जेवढे माझ्या ओळखीचे झालेत ...सर्व १० ला उठतात.... मग नाश्ता....दुपारचे जेवण ३ च्या सुमारास... आणि रात्री उशीरा पर्यंत कॉलेजच्या lab मध्ये काम करत बसतात... मग उशिरा झोपल्यामुळे परत दुसऱ्या दिवशी उशिरा... ..अहो, पण का? विशालला सुद्धा हि वाईट सवय आहे...रात्री रात्री पर्यंत कंपनीत बसावे लागते...मान्य....पण दिवसाची सुरुवात लवकर केली तर? काही बिघडणार आहे का? उलट कामं लवकर होतील सगळ्यांची. इतर गोष्टींना देखील वेळ मिळू शकतो ", ती म्हणाली.
"तू म्हणतेस ते काही चूक नाही... पण तुला एक सांगू...इकडे आपल्या लोकांकडून काम पण तितकेच केले जाते...भारतीय आणि चीनी तर ह्यांचे आवडते.. एवढ्या कमी पगारात अमेरिकन थोडी कामं करणार आहेत? " - एक अनुभवी गृहस्थ उद्गारला.
"कमी पगार! अहो काका, ५००० डॉलर काय कमी पगार आहे?" - नीलम.
" अगं, तू इथे हल्ली हल्ली आली आहेस .. कॅलिफोर्निया मध्ये ५००० पर्यंत पगार काहीच नाही... इकडची महागाई अनुभव.. मग तुला कळेल...अगदी छान आयुष्य जगायचे असेल ना... वीकेंडला मज्जा करायची असेल ना .. तर एवढा पगार अजिबात पुरेसा नाही...म्हणून अमेरिकन लोकं ह्या नोकऱ्या करत नाहीत... म्हणून मग ह्या लोकांना चीनी आणि भारतीय लोकांना नोकऱ्या द्याव्या लागतात ... आपलं कसं.. गुणिले ५० सदैव डोक्यात ... त्यामुळे आपण इकडे लाखभर रुपये दर महिन्याला कमावतो ह्याच मनःस्थितीत आपण काम करत असतो... हे सगळं असंच चालत राहणार... सर्वांच्या गरजा वेगळ्या... ", इकडे आयुष्य काढलेल्या त्या व्यक्तीने तिला समजावले.
नीलमला नंतर मी शहरातल्या एका लायब्ररीबद्दल सांगितले. बस ने अर्ध्या तासावर होती. त्यामुळे जाणे येणे सोपे होते. तिने देखील लायब्ररीबद्दल उत्सुकता दर्शवली. आणि काही महिन्यांमध्ये मला कळले की तिने ती लायब्ररी जॉईन सुद्धा केली आहे.
" बरं झालं तुम्ही मला लायब्ररीबद्दल सांगितलं ते.. आता माझा वेळ थोडा चांगला जाऊ लागला आहे... नाहीतर रोज सकाळी उठून घरातली कामं करायची, फेसबुकवर वेळ घालवायचा, जेवण करायचे मग दुपारी कधी डुलकी....कधी नेटवर पिक्चर बघणे....संध्याकाळी थोडा फेरफटका किंवा कुणाला काही दुखापत असेल तर त्यांची ट्रीटमेंट आणि घरी येऊन विशालची वाट बघणे ह्यात दिवस संपायचा ...आता निदान वाचायला तरी मिळते आहे... तेवढाच वेळ सार्थकी जातो ", नीलम म्हणाली. आज ती मला ग्रोसरी स्टोर मध्ये भेटली होती. माझ्यासारखीच भाजी घ्यायला आली होती.
" अरे वा... ट्रीटमेंट देणे सुरु आहे तर...चांगलं आहे.. चांगलं आहे... पण मग तू हे वाढवत का नाहीस? एवढी डॉक्टर झाली आहेस... तुझ्या ह्या फीजियोथेरपीचा वापर मोठ्या प्रमाणावर होऊ दे की...", मी सहज म्हणालो. माझ्या फिरतीच्या नोकरीमुळे मला काही विषयात कसे अज्ञान आहे हे मला पुढच्या काही सेकंदात कळले.
" अहो, मला बाहेर नोकरी करायला अलावूड नाही... कायद्याने त्याला परवानगी नाही... माझा dependent विसा आहे ना... विशाल नोकरी करतो आणि मी dependent !" तिला मग मी फेरफटका मारून यायच्या अजून काही जागा सांगितल्या. ४० मिनिटांवर असलेला zoo बघायला सांगितला किंवा तासाभरावर असलेले विद्यापीठाचे कॅंपस बघून ये असा सल्ला दिला. विशाल कामात बुडालेला असल्यामुळे गेले बरेच वीकेंड सुद्धा त्याला वेळ नव्हता मिळत. नीलम त्यामुळे एकटी फिरण्यात तशी एक्स्पर्ट झाली होती - सवयीने आणि परिस्थितीने! तिने लगेच होकार दिला. आणि एका शुक्रवारी बाईसाहेब डब्यात sandwiches भरून आणि हातात कोकची बाटली मिरवत university बघायला गेल्या देखील! त्याचा सविस्तर वृत्तांत मला दोन आठवड्यानंतर एका गाण्याच्या कार्यक्रमाच्या आधी मिळाला. सुरुवातीला धन्यवाद वगेरे देऊन झाला आणि मग मीच विचारलं.
" काय, कशी वाटली university ?"
" खूप छान! मला वाटलं नव्हतं इथल्या मुलांना एवढं बागडायला मिळत असेल.... ह्यांच्याकडे बघून वाटतं आपण काहीच केलं नाही आयुष्यात! चार भिंतीच्या आड शिक्षकांच्या धाकात शाळेचं आयुष्य गेलं माझं! कधीतरी आठवड्यातून एकदा खेळायला घेऊन गेले तर गेले... कॉलेज मध्ये तर साधं मैदान सुद्धा नव्हतं आमच्या इथे! कधीतरी लहर आली की लायब्ररीत घेऊन जायचे.... तिकडे सुद्धा आमच्या समोर एक पुस्तक ठेवले जायचे... आणि नंतर ते परत घेतले जायचे! खेळायची आणि वाचायची सवय लागणार तरी कशी? आणि इकडे मी बघते काय... मुलं, मुली जिम मध्ये जात आहेत..कुणी सायकल चालवत आहे... कुणी सायकल चालवत आहे... कुणी खेळत आहे... आणि कुणी चक्क गात आहे! नशीबवान पोरं आहेत इकडची!" नीलम हे इतकी तावातावाने बोलली की समोरच्या रांगेत बसलेल्या एक-दोन लोकांनी मागे वळून आमच्याकडे बघितले.

" पण तू देखील डॉक्टर आहेसच! एवढी चांगली फिजिओ झाली आहेस ते... ", मी आपलं उगंच सांत्वन करायचे म्हणून तिच्या डिग्रीची आठवण करून दिली!

" अहो.. कसली डॉक्टर...ती नुसतीच एक जबरदस्ती होती... मला कुठे माहिती होते मी डॉक्टर होणार आहे? आणि झालेच आहे... पण आता त्याचा काही उपयोग आहे का?"

"म्हणजे?" - मी विचारले.

" अहो, दहावीच्या मार्कांनी सर्वात मोठा घोळ घातला आयुष्यात! मला ९०% मिळाले. घरी कुणीतरी डॉक्टर व्हायला हवे होतेच कारण माझ्या आधी घरी कुणीही डॉक्टर झाले नव्हते. तेव्हाच माझे करिअर निश्चित झाले. बारावी होईपर्यंत माझं कल मिडियाकडे जात होता... त्यामुळे टक्केवारी घसरली देखील...८४ वर आली...पण घरचे ठाम होते. माझ्या आईनी बोलून दाखवले होते... माझ्या मुलीच्या नावा मागे डॉक्टर लिहिलेले बघणे हे तिचे स्वप्न आहे म्हणून! माझ्या स्वप्नाची कुणालाच परवा नव्हती.... पण एम.बी.बी.एस करायला तेवढी टक्केवारी पुरेशी नव्हती... बी.डी.एस ला पण नाही मिळू शकला प्रवेश! मी मिडियाचा प्रस्ताव परत एकदा पुढे ठेवला...पण आमच्या आईसाहेबांचे स्वप्नं होते ना.... मग शेवटी फिजियोला प्रवेश मिळाला! आणि अशाप्रकारे मी डॉक्टर नीलम झाले", हसत हसत ती म्हणाली.

"पण मग तू इकडे कधी आलीस?"

" तो म्हणजे बाबांचा साक्षात्कार! फिजियो झाल्यावर तुम्हाला लगेच लठ्ठ पगाराच्या नोकऱ्या नाही आहेत... खरंतर त्या कुठेच नाहीत.. .. पण मी स्वतः ५००० च्या नोकरीने सुरुवात केली. वर्ष झालं आणि बाबांनी निष्कर्ष काढला - ह्या अशा पाठी चोळून काहीही होणार नाही... तू सेटल कधी होणार? पण मुलगा डॉक्टरच हवा ह्या अटीने स्थळ शोधणे सुरु झाले... आता ५००० रुपये महिना पगार असलेल्या डॉक्टर मुलीला कुठला डॉक्टर मुलगा भाव देईल? शेवट विशाल दांडेकर हे स्थळ समोर आले. माझ्या एका आत्याच्या बिल्डींग मध्ये ह्याची काकू राहायची...तिकडून कळले! हा काही डॉक्टर वगेरे नव्हता...पण अमेरिकेचा होता ना...लगेच बाबांनी होकार कळवला... मी इकडे येऊन नोकरी करू शकणार नाही हे माहिती असून सुद्धा!"

"पण मग तू काही बोलली नाहीस?" - मी विचाले.

" काय बोलणार? बाबंनी शब्द दिला होता ना.. आणि त्यांच्यामते मी सेटल होण्यासाठी ह्यापेक्षा जास्त चांगली संधी येणे शक्य नव्हते. पण कसली सेटलमेंट... इकडे येऊन समजले की वास्तव निराळेच आहे! विशाल ओहायोला असताना त्याने कसली तरी कन्सलटनसी जॉईन केली होती. ह्याच्यात म्हणे त्याला कुठलेसे software शिकवले गेले आणि नंतर त्याला त्यात ७ वर्षांचा अनुभव आहे असे त्याच्या resume मध्ये लिहिले गेले. आता ज्या मुलाला अमेरिकेत शिकायला येऊन ५ पेक्षा जास्त वर्ष झाली नव्हती त्याला ७ वर्षांचा कुठला आला अनुभव? पण नोकरी देणाऱ्या कंपनीतील recruit करणारा माणूस भारतीय...आणि हा consultant सुद्धा भारतीय! अशी ही अमेरिकेत मोठी साखळी आहे असं कळल्यावर मला धक्काच बसला! आणि नोकरी मिळाल्यावर ह्याच्या बॉसला खरच वाटतं की हा ७ वर्ष अनुभव घेऊन आला आहे.... ते बसलेच आहेत...काम करवून घ्यायला...त्यामुळे शनिवारी आणि रविवारी सुद्धा काम! त्यादिवशी काका म्हणाले होते ते अगदी बरोबर आहे..."

" पण हा तर नोकरी मिळवायचा illegal प्रकार झाला...तुझ्या बाबांना माहिती आहे ह्याबद्दल?"

" अहो, त्यांना तरी किती गोष्टी सांगू मी? त्यांना काय मला देखील वाटले होते आम्ही लगेच सेटल होऊ..... पण apartment मधल्या एका अमेरिकन परिवाराने फेकलेले सोफे आणि खुर्च्या नव्या कोऱ्या परवडत नाहीत म्हणून रात्री बारा वाजता हळूच उचलून आम्ही जेव्हा घरी आणल्या ना...तेव्हा मला इकडची लाईफ काय आहे ते समजले...हे काय मी बाबांना सांगू? विशालला विचारले असता त्याने हेच सांगितले - इकडे असे करावे लागते. बहुतांश भारतीय लोकं हे असंच जगतात! "

गाणे सुरु झाले. आणि डॉ. नीलम अगदी काही क्षणातच ते ऐकण्यात इतकी एकरूप झाली की जणू काही झालेच नाही. जणू काय ती मला काही बोललीच नाही. अर्थात, समोर आलेल्या प्रसंगात अशीच एकरूप होऊन जायची सवय तिला होतीच! अगदी दहावी पासून.

आशय गुणे 

सुरेश

समोर उभ्या असलेल्या शाळेच्या इमारतीच्या साक्षीने दामोदर हॉटेलच्या छोट्याशा जागेने तिशीत पदार्पण केले. शाळेची इमारत ह्या जागेपेक्षा १० वर्ष मोठी. आणि म्हणून कदाचित मोठेपणाचा आव आणीत त्या छोट्या जागेकडे सदैव डोळे वटारून बघत असते. शाळेच्या इमारतीला माहिती आहे - मोठी होऊन होऊन किती मोठी होणार ही जागा? मोठेपणाचा हक्क आणि ठेका आपल्याकडेच असणार आहे - सतत! शाळेची इमारत दहा वर्षांची होती तेव्हा समोरच्या जागी, जिथे काहीही नव्हतं, थोडी हालचाल सुरु झाली. 'शाळेच्या ठिकाणी हे काय?' अशी बऱ्याच जणांची भावना त्या दिवसात होती. पण शेवटी थोडा संघर्ष करून दामोदर हॉटेल ह्या इमारतीने आपले अस्तित्व मिळवले. हॉटेल म्हटल्यावर साहजिकच मुलं-मुली तिकडे जाऊ लागली. अधून मधून गप्पा मारायला तिकडे बसू लागली. शाळा संपली की खाऊ-पियू लागली. शाळेला मात्र हे खटकू लागलं. तिने हॉटेलला शक्य तितके वाळीत टाकायचे ठरवले. मुलांच्या तिकडे जाण्यावर बंदी घातली गेली. शेवटी कुणाचाही आधार मिळत नाही हे लक्ष घेता त्या हॉटेलने स्वतः प्रगती करायचे ठरवले. शाळेच्या सतत असलेल्या वाकड्या तोंडाकडे लक्ष न देता त्या जागेने आपली व्याप्ती थोडी थोडी का होईना वाढवली. आणि ह्या तीस वर्षात थोडीफार कीर्ती देखील मिळवली. शाळेची इमारत मात्र हे मानायला अजिबात तयार नव्हती.

आज हॉटेल दामोदरच्या तीन टेबलांना एकत्र करण्यात आलं होतं. सर्व बाजूंनी खुर्च्या मांडल्या होत्या. थोडी दिव्यांची आरास होती. हॉटेलकडून जितकं काही करता येऊ शकत होतं तितकं त्यांनी केलं होतं. कारण आज एकदम २५-२८ लोकं हॉटेल मध्ये जेवायला येणार होती. समोरच्या शाळेत बऱ्याच वर्षांपूर्वी शिकून गेलेली अशी ही लोकं होती. पंधरा वर्षांपूर्वी 'पास आउट' झालेली batch ! म्हणजे पंधरा वर्षांपूर्वी १५-१६ वय असलेली ही मुलं आता तिशीत पदार्पण करणार होती. ह्यांचे 'reunion ' व्यवस्थित हाताळण्याची जबाबदारी हॉटेल दामोदरच्या सर्वात अनुभवी वेटर वर होती! पंधरा वर्ष अनुभव असलेला वेटर होता तो. असे प्रसंग त्याने ह्याच्या आधी अगदी समर्थपणे हाताळले होते.

संध्याकाळचे सात वाजताच त्या टेबल-मांडणीकडे लोकांची वर्दळ वाढू लागली. आणि ७:४५ पर्यंत तिकडे २७ लोकं हजर होती. वेटरने पाणी सर्व केले आणि त्यांच्या सर्वांच्या ऑर्डरप्रमाणे तो 'कोक' आणायला आत गेला.
" अरे यार! कोक कसले पिताय! असली ड्रिंक्स पिण्याचे वय निघून गेले आपले! " प्रत्येक ग्रुप मध्ये एक तरी 'आपण किती आणि कसे पितो' हे सांगणारा नमुना असतोच!
" अबे ए...मुली पण आहेत आपल्याबरोबर. पितोस कसला!" ग्रुप मध्ये उगीच सावध होणारी पात्र पण असतातच की!
" प्या की! आम्ही देखील देऊ कंपनी!" - एक इतर मुलींचा रोष ओढवून घेत उगीचच बिनधास्त मुलगी. एकूण काय, सर्व प्रकारच्या नमुन्यांनी भरलेला हा ग्रुप जवळ जवळ १५ वर्षांनी एकत्र आला होता. पण हॉटेल दामोदर हे साधे हॉटेल होते. शाळेसमोर बऱ्याच वर्षांपूर्वी उघडलेले एक साधे भूक आणि तहान भागवायचे ठिकाण! तिकडे दारू-बिरू मिळत नव्हती.

" हो रे. ते विसरलोच मी! कॉर्पोरेट वर्ल्ड मध्ये राहून राहून ह्या गोष्टींची इतकी सवय झाली आहे ना. काही विचारू नकोस. दर वीकेंडला आम्ही पार्टी करतो. त्यात भरपूर दारू प्यायली जाते. आणि नोमुरा मध्ये आमचा बॉस आमच्याहून जास्त पितो आणि दंगा करतो." दारू मागणाऱ्याला त्याने चुकीच्या ठिकाणी दारू मागितल्याचे लक्षात आले. पण बोलता बोलता तो नोमुरा ह्या कंपनीत कामाला आहे हे त्याने सांगून टाकले!
" हो! आमच्या इन्फी मध्ये देखील आम्ही धम्माल करतो. साला मंडे ते फ्रायडे कुत्र्यासारखं काम करावं लागतं. पण त्यामुळे आम्ही शनिवारी-रविवारी सगळं वसूल करून घेतो....तो बघ ...रेडा आला ...साला अजून पण तितकाच ढोल्या आहे...बडे बाप का साला", इन्फी मध्ये काम करणारी व्यक्ती वेटरने 'सर्व' केलेल्या स्टार्टर मधील एक तुकडा तोंडात टाकत म्हणाली. आणि सगळे 'रेड्याकडे' बघू लागले.
"हेलो गाईज ...कसं काय चाललंय? किती वर्षांनी इकडे येतो आहे! आज पण मी तितकाच खाणार आहे.... सुरुवात पण झाली वाटतं तुमची... स्टार्टर आहेत...मागवा अजून", रेडा उद्गारला.
" साला हा बघ... अजून तसाच आहे.. तेवढंच खातोस का रे अजून? तेव्हा पण हाणायचास... बाप पैसेवाला ना तुझा...आम्हाला वाटायचं...आता थांबेल, मग थांबेल...अख्ख्या बिल्डींग मधील एक घर विकण्याचे पैसे तुझा बाप तुला खायला म्हणून द्यायचा वाटतं", एकाने तेव्हा बिल्डर बाप असलेल्या रेड्याला उद्देशून शेरा मारला आणि सगळे हसू लागले.
" ए. काय रे...", उगीचच एका मुलीने हसून घेऊन नंतर भाषा किती विचित्र वापरली असं दर्शवून टाकलं. लगेच मोर्चा मुलीकडे वळलाच.
" तू तरी कुठे बदलली आहेस.... च्यायला.. पुस्तकी पोपटीण नुसती... आई शिक्षिका होती तुझी... घरून सगळा आभ्यास त्यामुळेच पूर्णपणे तयार असायचा तुझा. आता काय करतेस? शिक्षिकाच झाली असशील तू!"
" नाही रे... मी लॉ केलं आहे रे.... वकील झाली आहे मी ... आणि मयूर... पोपटीण नाही...मैना असतं....मराठी सुधारा स्वतःच... शाळेपासून तसंच आहे", त्या मुलीने लगेच चिडवणे परतवले आणि मंडळी अजून हसू लागली.
" नाही गं...इंजिनिअर आहे ना तो... मराठीची सवय सुटली असेल... आणि आपल्याला करायचंय काय...पोपटीण असो वा मैना...समजलं ना तुला तो काय बोलतोय ते?" एकाने व्याकरणाच्या चिंद्या फाडणाऱ्या त्या इंजिनिअर मुलाची बाजू घेतली लगेच!
" तुम्ही इंजिनिअर लोकं एकमेकांची बाजू घ्या फक्त", एकजण उद्गारला.
" ए पण तू लॉ कसं काय केलंस गं? किती तरी वर्ष आपण एकमेकांना बघितलंच नाही ...आणि मी नंतर अमेरिकेतच होते ना.. लग्न झाल्यापासून वी लिव इन ह्युस्टन...फॉर द फर्स्ट कपल ऑफ यर्स वी वर इन न्यू यॉर्क. ए वेटर .... अजून तीन प्लेट चिकन लॉलीपॉप... आणि लवकर आण प्लीज.. ", एका मुलीने संभाषण पुढे ढकलले. ती अमेरिकेत असते आणि कुठल्या शहरांमध्ये राहिली आहे ह्याचा उल्लेख मात्र इंग्लिश मध्ये झाला. " डोंट यु थिंक ...हा वेटर उगीचच आपल्याकडे बघतोय... ह्याला कामाला लावलं पाहिजे... उभं राहून बघायची काय गरज आहे?" त्या मुलीने पुढे हळूच सर्वांना विचारले.
" काही नाही गं ...टीप मागायला पुढे पुढे करतात ही लोकं...तू लक्ष देऊ नकोस...आणि तुझं लग्न झालं आहे... टेन्शन नको घेउस...अमेरिकेतला गोरा बघत असता तर ठीक होतं गं ...इकडचे लोकं म्हणजे तुझे डिमोशन!" एका मुलाने आपले एक मत व्यक्त केले आणि लोकं परत हसू लागली. मग थोडक्यात तिने ग्राजुएट झाल्यानंतर लग्न ठरलं आणि नवऱ्याच्या बरोबर अमेरिकेला कशी गेले ही कथा सांगायला सुरुवात केली. ही कथा लोकांनी बऱ्यापैकी शांततेत ऐकली. चिकन लॉलीपॉप आली तेवढ्यात. आणि पुढे गाडी मेन कोर्स कडे वळली. तोपर्यंत कोण काय करतंय, कुठे आहेत, नोकरी, धंदा ह्या सर्व गोष्टींची चर्चा झाली होती. स्टार्टरची मजा घेतल्यानंतर ही डॉक्टर, इंजिनिअर, वकील, एन.आर.आय आणि तत्सम मंडळी इतर चर्चांमध्ये गुंतली. आणि वेटरला परत बोलावले गेले आणि ऑर्डर दिली गेली.

" इकडे आपल्या वेळेस चिकन लपेटा खूप फेमस होते.... मला अजून आठवतंय ... आहे का ते इकडे अजून?"
" हो साहेब, आहे ना", वेटर बोलला. ऑर्डर दिली गेली आणि मंडळी ती येई पर्यंत गप्पा पुढे वाढवीत बसले. " तुला बरं आठवतंय रे सगळं... चिकन लपेटा वगेरे... सर्वात आधी तूच आणलं होतास बहुतेक मला इकडे... आठवत नाही मला एवढं... पण तुला बराच माहिती होतं इकडे काय मिळतं वगेरे"
" अरे... मी इकडे आलो ते आपल्या ...हम्म...सुरेश बरोबर... मला तरी कुठे काही माहिती होतं.. त्याने मला आणलं इकडे", ती व्यक्ती म्हणाली.
" कोण सुरेश?" एक दोन लोकांनी हा प्रश्न विचारला. " अरे तो ...आपल्या शाळेच्या शेजारच्या गल्लीत राहत होता ..रिक्षावाल्याचा मुलगा.."
"ओह्ह ...तो! अरे हां... तोच तो...एकदा मला आठवतंय.. आपले बाबा काय करतात हे सर्वांना विचारलेले असताना...रिक्षावाला आहेत असं म्हटल्यावर आपण हसलो होतो तोच", एक मुलगी आपली एक आठवण सांगू लागली आणि वातावरण एकदम हसरे झाले. " आपण पुढे त्याला मार्केट मध्ये जायचे झाले तर तुझ्या बापाला बोलवू असं सांगितलं होतं...", रेडा उद्गारला. इतका वेळ तो खाण्यात गुंतला होता.
" साल्याचा नेहमी अभ्यास अपूर्ण असायचा. रोज मार पडायचा. एकदा कॅलेंडर वर सही आणायला सांगितली होती त्याला.. घरी कुणाला सही करता येत नाही असं म्हटल्यामुळे जाम झोडपून काढलं होतं ....साला मी त्याचा बेंच पार्टनर...हसूच आवरत नव्हते...सातवी-आठवीची गोष्ट असेल ही."
" परश्या आणि सुरेश ह्यांची जोडी अजब होती पण...मी त्यांच्या एक बेंच मागे तर बसायचो. परश्या एकदम युनिफॉर्मला कडक इस्त्री मारून यायचा...आणि ह्याचा अवतार बघण्यासारखा असायचा. इस्त्री तर सोडा ...कपडे सुद्धा कधी कधी न धुतलेले घालायचा... मला तर वाटतं अंघोळ पण नेहमी नव्हतं करत."
"ईईई... खरंच का? एकदा मला आठवतंय ही मुलं खूप बोलतात तेव्हा मुला-मुलींना एका बेंचवर बसवायचे ठरवले. आणि ही आणि तो उरले होते फक्त....बाकी सर्वांची जागा नक्की झाली होती....आणि तेव्हा हिच्या चेहऱ्यावरचे भाव....आय मीन ...एक्स्प्रेशन्स....त्या दिवसात आपल्याकडे कॅमेरे नव्हते...फोनच नव्हते म्हणा ...नाहीतर नक्कीच फोटो काढला असता मी तुझा... ", एक मुलगी एन. आर. आय मुलीला उद्देशून म्हणाली. " हो ना", तिने लगेच सुरुवात केली. " त्याच्याबरोबर कोण बसेल बाबा!"
" पण पुढे भेटला की नाही तो कुणाला? मला तर साधारण दहावी नंतर काहीच आठवत नाही त्याबद्दल. तसा मी त्याच्याशी जास्त बोलत नव्हतो...पण शाळेनंतर कधी कधी दिसायचा."
" काही कल्पना नाही म्हणा.... पुढे त्याने काय केले ..कुठे शिकला...आता काय करतोय...कुणाला काहीच माहिती नाही... अरे...तो वेटर परत आला रे...त्याला सांग काहीही नको आहे...असल्यास सांगू...उगीच इकडे येऊन आमच्याकडे बघत बसू नकोस..."
" ते जाऊ दे... त्याच्यामुळे आज चिकन लपेटा खायला मात्र मिळाला.. तुझ्यामुळे वगेरे ठीक आहे...पण तुला त्याने सांगितले...हे मान्य करावे लागेल... बिल आण रे...लवकर! "
" अरे यार...आपण सगळे असं मधून मधून भेटलं पाहिजे रे.. मजा आली आज...जुने दिवस आठवले... अरे..पाचशे चे सुट्टे आहेत का....नाहीतर सोड... नंतर दे... नीलम...तुला सोडतो मी...आणि हां, तू....परत यु.एस वरून येशील तेव्हा नक्की कळव गं... परत सगळे तेव्हाच भेटू...काय म्हणता सगळे! असो...हां...परश्या ....पन्नास रुपये दे रे...ह्याला टीप देऊया.." पोट जड होऊन सुद्धा त्यातल्या त्यात उत्साही असलेल्या एकाने बिलाचा हिशोब करायची जबाबदारी घेतली!
" हे घे रे...५० आहेत...चांगली सर्विस दिल्याबद्दल...आणि अधून मधून आमच्याकडे बघण्याबद्दल...आणि आमच्या टेबल जवळ सतत ये-जा केल्याबद्दल!" सारी मंडळी परत जोरजोरात हसू लागली. वेटर काही न बोलता त्यांच्याकडे बघू लागला.
" अरे... बघत काय बसला आहेस...घे ना...घे...काय नाव तुझं?"
" सुरेश."
मंडळी टीप देऊन निघून गेली. आणि ह्या साऱ्या लोकांना आपापल्या यशस्वी वाटेवर चालत जाताना त्याने परत एकदा पहिले. पंधरा वर्षांनंतर.



- आशय गुणे

फिझिओथेरापिस्ट - भाग -१

नवीन शहरात किंवा गावी गेलात तर तिथे जाऊन काय करायचे ह्याचे बरेच तोडगे आहेत. खादाडीचा शौक असलेल्यांना त्या शहराचे ( किंवा गावचे ) खाद्यपदार्थ अनुभवता येतात. काहींना ऐतिहासिक वास्तू पाहण्यात रस असतो तर काहींना फक्त खिडकी पलीकडील वस्तू न्याहाळण्यात! ( ह्या दुसऱ्या वर्गातील लोकांची मला भयंकर दया येते! अहो, दुकानात टांगलेला शर्ट घेण्यासाठी कुणी यात्रा करतं का? तसले शर्ट तर आपल्या गावी असतातच की! असो...) काही लोकांना तिथल्या मातीचा, दगडांचा संग्रह करायची हौस असते! ( आता असते बाबा...काय करणार त्याला...) अगदीच लांबची यात्रा असेल तर तिथली जीवनपद्धती पाहण्यात काही लोक रमतात.( ह्यात मात्र मजा असते!) काही लोकांचा ( विशेषतः मुलींचा) तर असा समज असतो की पाच दिवसांपेक्षा जास्त त्यांचा कॅमेरा चालला नाही तर तो कायमचा बंद पडेल! त्यामुळे जातील तिथे शक्य तितके फोटो काढणे ह्या उद्योगात (?) ही लोकं रमतात! थोडक्यात काय, यात्रा आपल्या संग्रहात भर पाडते. आता माझा संग्रह कोणता ह्या प्रश्नावर माझे एकच उत्तर असते - माणसांचा! आत्तापर्यंत अनेक माणसं संग्रही करून ठेवलेली आहेत. काहींची कथा आहे तर काहींची व्यथा. पण प्रत्येकाने माझ्या मनावर त्यांचा एक ठसा उमटवला आहे एवढे नक्की! मग एखाद्या रेंगाळत जाणाऱ्या रविवारच्या दुपारी कुणीतरी काहीतरी बोलतं, किंवा कुठला तरी प्रसंग आठवतो आणि त्या प्रसंगाशी निगडीत असलेली व्यक्ती आठवते. मागच्याच आठवड्यात माझ्या पायात लचक भरली. 'होईल बरा आपोआप' हा माझा पवित्रा ह्या वेळेस मात्र मला महाग पडला. ह्याच अवस्थेत चालणे, पळणे सुरु ठेवल्याने सूज वाढू लागली आणि शेवटी ती इतकी झाली की माझ्या पायाने माझ्यापुढे हात जोडले - आता पुढे नाही चालू शकणार! मग काय, फिझिओला बोलवावे लागले. आणि त्याची ट्रीटमेंट उपभोगताना माझ्या माणसांच्या संग्रहातील एक वल्ली माझ्यासमोर येऊन उभी राहिली! लॉस -अन्जेलीस ह्या शहरी भेटलेली डॉ. नीलम दांडेकर.

माझी नोकरी ही फिरतीची आहे हे किती चांगलं आहे! म्हणजे फिरणे स्वखर्चाने होत नाही हा एकमेव विचार नाही त्यात! ( एकमेव नाही म्हणजे अनेक मधला एक नक्कीच आहे!) पण ह्या नोकरीमुळे अनेक शहरं बघायला मिळतात. आता इतकी शहरं बघितली की ती सारी स्वभावाने एक वाटायला लागली आहेत. प्रत्येक शहर हे सकाळी १०-११ पर्यंत मनसोक्त पळून घेतं. दुपारी जांभया देतं. किंचित डुलकी घेतं. ४ च्या आस पास चहा प्यायल्यावर परत ताजे-तवाने होऊन १० पर्यंत धावून परत एकदा झोपी जातं. हां, आता काही शहरं लवकर उठतात आणि उशीरा झोपतात हे खरं असलं तरी मूळ स्वभाव हा! एखाद्या गजबजलेल्या भागात एका न गजबजलेल्या bus stop वर बसून शहराची हालचाल न्याहाळण्यात जी मजा आहे ना ती कशात नाही! माझ्या कंपनीने मला कामानिमित्त लॉस- एन्जेलेसला पाठवले तेव्हाचा प्रसंग. अशाच एका शनिवारी bus stop वर बसलेलो असताना बाजूला थोडी कुजबुज ऐकू आली. शनिवार असल्यामुळे त्या जोडप्याचे बोलणे ग्रोसरी बद्दल असावे म्हणून मी फार काही लक्ष दिले नाही. पण सहज कान टवकारले तर मराठी भाषा! आता महाराष्ट्रातील प्रत्येक मराठी कुटुंबातील एक अशा संख्येने जरी लोकं अमेरिकेत आली तरी भर रस्त्यात मराठी? त्यामुळे हे जोडपे नुकतेच लग्न करून आले असावे असा अंदाज मी बांधला आणि तो पुढे खरा देखील निघाला! आणि ह्यांच्या मराठीचे इंग्लिश होण्याआधी आपण ह्यांच्याशी ओळख करून घेऊ आणि मराठीत बोलून घेऊ म्हणून मी पुढे सरसावलो. हे होते श्री व सौ. दांडेकर. नुकतेच लॉस-एन्जेलेसला आले होते. आणि आश्चर्य म्हणजे मी राहतो तिकडेच जवळपास राहत होते.

आमची बस आली आणि आम्ही घराकडे जाऊ लागलो. जाता जाता इतके समजले की श्री. दांडेकर - म्हणजे विशाल - हा ओहायो मधून ग्रेज्यूएट झाला होता आणि गेली चार वर्ष एल.ए मध्ये राहून काम करतो आहे.
सौ. दांडेकर अर्थात नीलम हिला अमेरिकेला येऊन नुकतेच सहा महिने झाले होते. तिचे अमेरिका दर्शन हे कॅलिफोर्निया ह्या सुंदर राज्यातून सुरु झाल्यामुळे ती अत्यंत खुश होती. म्हणजे भारतातील त्रुटी तिला आठवत होत्या इतकी प्राथमिक पायरी तिची होती! आज शनिवार असल्यामुळे दोघांना बाहेर पडायला वेळ मिळाला होता आणि नवीन ओळख निघाली म्हणून नीलम जरा आनंदी वाटली. विशाल मात्र बरीच वर्ष इकडे राहत असल्यामुळे त्याला माझ्याशी झालेल्या ओळखीने फार काही आनंद झाला होता असं मला वाटलं नाही.
" आम्ही सहसा बसने प्रवास करत नाही. तिकीट काय महाग आहे हो इकडे. मी ओहायोला होतो तेव्हा मात्र परवडायचं. कॅली म्हणजे प्रचंड महाग", विशाल मला म्हणाला. त्यांची अवस्था मी समजू शकत होतो. नुकतेच लग्न झाल्यामुळे त्याला आता दोघांचा खर्च उचलायला लागत होता. इतके दिवस रूम-मेट्स बरोबर खर्च विभागला जायचा. पण आता कसले रूम-मेट्स! आता अमेरिका नावाच्या त्या संधी-राज्यात ह्या दोघांना चालायचे होते. पुन्हा भेटत जाऊ असं म्हणून ते दोघे घरी गेले. मी काही अमेरिकेत विद्यार्थी म्हणून आलो नव्हतो. त्यामुळे माझी परिस्थिती 'शून्यातून निर्माण करणे' अशी नव्हती. त्यामुळे ह्यांचं चांगलं होऊ दे असाच विचार मनात ठेवून मी घरी आलो.

आता कॅलिफोर्निया म्हटलं तर माझ्यामते तरी सर्वात जास्त भारत-प्रेम असलेलं राज्य! ह्याचा अर्थ खूप भारतीय इकडे आहेत म्हणून नव्हे! आणि भारतीय आहेत म्हणून भारत प्रेम आहे हा समज तरी कुठे बरोबर आहे? पण ह्या राज्यातील भारतीयच नव्हे तर अमेरिकन आणि इतर देशातून आलेले लोक सुद्धा भारतीय संगीत आणि कलांच्या प्रचंड प्रेमात आहेत! रवी शंकर, झाकीर हुसैन, अली अकबर खान, आशिष खान, स्वपन चौधरी ही सगळी मंडळी इकडेच तर राहतात! आणि आली अकबर खान ह्यांनी आपली म्युसिक स्कूल ह्या राज्यात उभारल्या पासून तर ह्या राज्याचं भारतीयत्व अजून वाढलं आहे! त्यामुळे झाकीर हुसैन ह्यांच्या तबला वादन कार्यक्रमात मागे तंबोरा वाजवायला चीनी माणूस बसला तरी कुणाला त्याचे विशेष वाटत नाही. किंवा आली अकबर खान ह्यांना तंबोरा साथ कुण्या एका युरोपीय माणसाने केली तरी त्यात काही विशेष नाही! इकडे लोकांना ह्याची सवयच झाली आहे. त्यामुळे वीकेंडला होणाऱ्या कार्यक्रमात बहुतांश कार्यक्रम हे भारतीयच असायचे! सुदैवाने दांडेकर जोडप्याला भारतीय संगीतात थोडा रस होता.

" अरे काय म्हणताय! बऱ्याच दिवसांनी! कसे आहात?" गुरुवारी रात्री ग्रोसरी स्टोर मध्ये पोळ्या घेताना नीलम मला भेटली.
" बरा आहे. मग अमेरिकेत दिवस खूप पटापट जातात. जवळ जवळ महिना झाला आपल्याला भेटून. लक्षात आलं असेल ना एव्हाना", मी म्हणालो.
" हो ना! पण आता मी पण थोडी रुळायला लागली आहे. इकडे येऊन ग्रोसरी विकत घेईपर्यंत किंवा थोडंफार फिरायला जाईपर्यंत मला आता माहिती झाली आहे", ती म्हणाली.
" ह्म्म्म ...बरं ते जाऊदे... शनिवारी केन झुकरमनचे सरोद वादन आहे. आपल्या इकडच्या चर्च मध्ये. येताय का दोघे?
" नाही हो. आवडले असते. पण विशालला नाही वेळ. तो उशीरा घरी येतो. जेवणाचं पण बघावे लागले ना त्यादिवशी", ती म्हणाली.
" शनिवारी पण नाही?" मी थोडासा चकित झालो. " अहो, मागच्या महिन्यात आपण भेटलो होतो ना तेव्हा कुठे जवळ जवळ दोन महिन्यांनी त्याला माझ्या बरोबर थोडा वेळ फिरता आलं होतं. त्यानंतर परत तो बिझी आहे तो आहेच!"
" कुठे आहे तो नोकरीला?"
" चेझ बँक ", ती म्हणाली. अमेरिकेत माणसं वीकेंडला मज्जा करतात एवढेच संस्कार मनावर कोरलेला मी, मला हे अगदीच नवीन होते. माझ्या ऑफिस मध्ये सुद्धा सर्व अमेरिकन शुक्रवारी दुपारी ४ लाच ऑफिस मधून पळताना मी पाहत होतो. हा प्रकार निराळाच होता! पण घरात एकट्याने बसून दिवस घालवणाऱ्या नीलमची मात्र मला थोडी कीव आली. आपण हिला सुद्धा आपल्या ग्रुप मध्ये जमवून घेतलं पाहिजे असं मला त्या दिवशी कुठे तरी वाटलं.

आमचा ग्रुप हा वीकेंडला कुणाच्या तरी घरी भेटायचा. ४-५ तास मनसोक्त गप्पा मारायचो. क्वचित कुठेतरी फिरायला जात असू. कधीतरी कुठल्या मैफलीला हजेरी लावत असू. ग्रुप मधले बरेच भारतीय हे तिकडचेच नागरिकत्व मिळवलेले. पण मनात अधून मधून भारताची चक्कर मारून येणारे! त्यांची मुलं ही वीकेंड असल्यामुळे बाहेर भटकायला जायची. आणि आमच्या ग्रुपने एका शनिवारी उस्ताद आशिष खान ह्यांचे सरोद वादन ठरवले! जवळपास खांसाहेबांचा एक शिष्य राहायचा. त्याच्या ओळखीने हा योग जमला! आणि ठरलं... शनिवार १० ऑक्टोबरला खांसाहेब ह्यांचे वादन!

आम्ही सर्वांनी खूप उत्साहाने काम केले. आमंत्रणं दिली. तिकिटे विकली. अर्थात आशिष खान हे नाव आमचे काम सोपे करत होतं. खांसाहेब नुस्क्तेच युरोपचा दौरा करून आले होते. विमानतळावर त्यांना आणायला गेलो तेव्हा गेले दोन महिने त्यांचे वादन कुठे कुठे झाले हे ऐकून थक्क होत होतो. गर्दी जमली होतीच. बरोबर वेळेत खांसाहेब तयार झाले आणि स्टेज चढणार एवढ्यात.....
त्यांच्या पाठीत दुखायला लागले. त्यांनी 'आ....' अशी जोरात आरोळी ठोकली. त्यांना उभं राहता येईना. कळवळत, विव्हळत ते खाली बसले. आम्हाला काय करायचे काही कळेना. लगेच एकाने डॉक्टरला फोन करायला सुरुवात केली. पण आमचा हा एरिया थोडासा शहरापासून बाहेरच्या बाजूला होता. त्यामुळे डॉक्टर यायला वेळ लागणार होता. खांसाहेब काही कळवळायचे थांबत नव्हते. आणि अचानक एक मुलगी पुढे आली. तिने खांसाहेबांना हळुवारपणे पोटावर झोपवले. कुणीही काहीही बोलायच्या आत चटकन लचक भरलेला भाग शोधून काढला. आणि हळुवार मसाज द्यायला सुरुवात केली. खांसाहेब हळू हळू शांत होऊ लागले. आणि तो मसाज इतका चांगला जमला की डॉक्टर येईपर्यंत खांसाहेब उठून उभे राहिले.
" तुम्हाला ए.सी मध्ये वारंवार वावरल्यामुळे असं झालाय. थोड्याशा स्ट्रेचिंगची गरज आहे", नीलमने अगदी आत्मविश्वासाने आणि ठामपणे खांसाहेबांना समजावले. आणि तिने त्यांना हलके व्यायाम पण करून दाखवले. खांसाहेब प्रचंड खुश होते. आलेल्या डॉक्टरांनी देखील नीलमचे खूप कौतुक केले. ह्या मुलीने आम्हाला काहीच काम नाही करू दिले....स्वतः खूप चांगले हाताळले वगेरे तारीफ केली. आम्ही सारे अर्थात अवाक होऊन बघत होतो.
" यह लडकी कमाल है! जिस बारीकी से हम हमारे आलाप बजाते है ठीक उसी बारीकी से इसने हमारा इलाज कर दिया!" खुद्द खांसाहेब असं म्हणाल्यावर आम्ही काय म्हणणार? त्यादिवशी खांसाहेबांनी इतके उत्कृष्ट वादन केले की अजून सुद्धा ते माझ्या तंतोतंत लक्षात आहे! आणि मुख्य म्हणजे नीलम वर खुश होऊन त्यांनी आमच्याकडून बिदागी पण घेतली नाही. मैफलीनंतरच्या खांसाहेबांच्या घेरावानंतर आता नीलमचा घेराव झाला. तिच्यावर कौतुकाचा वर्षाव झाला. मी देखील त्यात सामील होतो.
"हे सगळं तुला कसं काय सुचलं? कमाल आहे तुझी!" मी आनंदाने म्हणालो.
"अहो, जमायचे काय...माझे ते क्षेत्र आहे", ती हसत हसत म्हणाली.
"म्हणजे?"
"अहो! मी डॉक्टर आहे. भारतात फिजियोथेरपी केली आहे. डॉ. नीलम दांडेकर!"
त्या गर्दीत आश्चर्य वाटणाऱ्या लोकांपैकी मी काही एकटा नव्हतो!




आशय गुणे

मुलीचा बाप! - भाग २ (अंतिम भाग)

" तुला आठवतंय? आज बरोबर चार वर्ष झाली मी तुला प्रोपोज केलं होतं . चार वर्ष कशी गेली कळले देखील नाही. काय काय झाले रे ह्या वर्षात.... माय्क्रोबायोच्या कचाट्यातून आपण दोघेही सुटलो. मग माझे वर्षभर जॉब करणे आणि MBA साठी तयारी करणे. मग दोन वर्षांचं MBA आणि आता मी देखील नोकरीला तयार. आणि माझा बच्चू अजून फिरतोच आहे. तुझे हे फिरणे कधी कमी होणार रे?" मला ही बच्चू म्हणायची हे जाता जाता सांगायला हरकत नाही.

मला रोमेंटिक वगेरे होणे जमत नाही. त्यामुळे एकदम लाडात येऊन फिरतीचीच नोकरी करणाऱ्या माणसाला फिरणं कधी कमी होणार असं विचारल्यावर तो त्याचे काय उत्तर देईल? तरीही उत्तर अपेक्षित असतेच. पण आज मी जरा गंभीर मूड मध्ये होतो. जसा जसा माझा व्यवसाय वाढत होता तसा त्यात माझा खर्च देखील वाढू लागला होता. दूर कुठेतरी अमेरिकेत मंदी आल्यामुळे इकडे आमच्या देशात महागाई वाढली आहे असं सांगत होते. पेट्रोल आणि डीझेलचे भाव वर चढत होते. खाद्यपदार्थ तरी कुठे स्वस्त होते? एकाएकी माझा मासिक खर्च वाढतो आहे आणि बचत दिवसेंदिवस कमी होत चालली आहे ह्याची जाणीव मला आता होत होती. अख्ख्या देशाची तीच परिस्थिती होती म्हणा. माझ्या contacts कडून पैसे उशिरा येणं माझ्या पुढील यात्रांसाठी तापदायक ठरत होतं. शिवाय एकंदर भाव वाढल्यामुळे मला प्रत्येक यात्रेसाठी लागणारी किंमत वाढवावी लागत होती. मी जिथे राहायची सोयकरायचो तिथे देखील किमती वाढल्या होत्या. काही ठिकाणी मला संबंध चांगले ठेवायसाठी नफ्याची 'margin 'कमी ठेवायला लागत होती. पर्यायाने माझ्याकडे येणारे उत्पन्न हे घटत होते. चांगल्या 'customer base ' मुळे कंपनी नफ्यात तर होती. पण कमी 'margin ' मुळे मला धंदा पुढे वाढवता येत नव्हता. नवीन ऑफिस बांधायची योजना पुढे ढकलली जाणार होती. आणि मी मनात योजलेल्या सर्वगोष्टी ...मग ते नवीन ठिकाणी फिरायला जाणं असो किंवा नंतर कधी आंतरराष्ट्रीय यात्रा काढणं असो. मध्ये लग्न देखील करायचं होतं. लग्नात मला नटायची आणि पैसे खर्च करायची हौस नसली तरी हिला होती. एकदाच लग्न होतं म्हणून ते थाटामाटात पार पडलं पाहिजे असा तिचा विचार होता. आणि आपण कितीही तत्व बाळगणारे असलो तरीही होणाऱ्या बायकोचे मन आपल्याला मोडवत नाहीच! आणि ह्या पार्श्वभूमीवर ही मला फिरणं कमी कधी होणार असं विचारात होती. किती स्वप्नाळू असतात ह्या मुली. पण तरीही फोनवर वैतागलेले भाव कुठे दिसतात? त्या भावांना विसंगत असणारा माझा आवाज सौम्य ठेवत मी बोलू लागलो.
" फिरणं कमी करून कसं चालेल? आपल्याला पुढे हे वाढवायचे आहे ना. आपण सारं जग फिरणार आहोत की नाही? आठवतोय ना तुला कॉलेजला जाताना झालेला आपला संवाद? आता तर तुला पण नोकरी लागली आहे. म्हणजे आपल्याला पुढे विचार करायला हरकत नाही. दोघेही कमवणारे होणार आहोत आपण. मला वाटतंय आपण आता हे घरी सांगायला हवं. " उत्तरं द्यायचं सोडून ती फक्त खदखदली.

" हसू नकोस! मी तुला खरं ते सांगतोय. अजून किती दिवस आपण फोनवर बोलत राहायचं? घरचे समोरासमोरच राहत असल्यामुळे आपल्याला कुठे जाता पण येत नाही. एकदा सगळं सांगून टाकूया. घरच्यांची परवानगी मिळाली तर एक लेवल पार!"

माझी दोन दिवसानंतर उत्तर कर्नाटक यात्रा होती. त्या भागाबाद्दलची माहिती वाचून रात्री मी तिला फोन केला होता. उद्याचा एक दिवस होता आणि नंतर परत मी एक आठवडाभर बाहेर. ह्या यात्रेसाठी म्हणावे तितके लोक आले नाहीत ह्याची एक चिंता होतीच. आणि त्या नंतर लगेच दीड आठवड्याने जयपूर योजले होते. ह्या दोन ट्रिप्स वर पुढचा बिझिनेस अवलंबून होता. कर्नाटकात माझं काही लक्ष लागेना! सकाळी फिरणं झालं की दुपारच्या जेवणावेळेस, संध्याकाळी चहा प्यायला थांबलो की....किंवा रात्री जेवणं झाल्यावर लोकं झोपायला गेली की...सतत एकाकी वाटत होतं. सारखा 'पुढे काय' हा विचार मनात येत होता. मी एकट्याने ३ वर्षात ही छोटीशी कंपनी इथपर्यंत तर आणली. पण आता मला गरज होती आधाराची. माझ्या खांद्यावर कुणाचा हात नसला तरी चाललं असतं पण खांद्यावर अनुष्काने डोकं जरी ठेवलं असतं तरी बरं वाटलं असतं. महागाई वाढली नसती तर ज्या पद्धतीने मी कंपनी पुढे नेत होतो ....लग्नाला उभं राहता आलं असतं. आणि पुढील आयुष्यात कुणीतरी आपल्या बरोबर आहे ह्या खात्रीनेच मी पुढची पावलं बिनधास्तपणे टाकू शकलो असतो! आता तर हिला नोकरी पण लागली होती. माझं बऱ्यापैकी नाव झालं होतं हे खरं. फक्त बिघडलेल्या आर्थिक परिस्थितीमुळे लोकं एकूणच साशंक होते! आणि ३ दिवसात जरी मुंबईला घरी परत जाणार असलो तरीही त्या रात्री हुबळीला मला अनुष्काची आठवण येऊ लागली....

वास्तविक तिला मी आधी आवडलो. कॉलेजच्या सुरुवातीला कदाचित वर्गातील मुलं चिडवतील म्हणून आम्ही एकत्र जायचो नाही. पण कॉलेज मधून येताना तिचे इशारे सुरु होयचे. मी आणि माझा एक मित्र असे यायचो. ट्रेननी येत असल्यामुळे रेल्वे स्टेशन पर्यंत त्याची सोबत असायची. ही आमच्या पुढेच चालत असायची. पण आम्ही मागून येतो आहे ह्याची तिला कल्पना असायची. त्यामुळे मध्येच थांबून बुटाची लेस बांध, हातातली बाटली खाली पाड आणि ती उचलायला उगीच जास्त वेळ लाव असल्या गोष्टी सुरु होयच्या. मला आहे कधीच लक्षात आले नाही. पण माझ्या मित्राला हे सारे इशारे लगेच समजले. " साल्या, लाईन देते आहे बघ तुला", असं त्याच्या तोंडून येऊ लागले. मला देखील आता संशय येऊ लागला होता. वर्गात तोपर्यंत मित्रांना हे देखील माहिती नव्हते की ही मुलगी माझ्या घरासमोरच राहते आणि हिच्या बापापर्यंत माझी पोच आहे! ह्या सगळ्या नंतरच्या गोष्टी झाल्या. कॉलेजच्या पहिल्या वर्षी अगदी सुरुवातीला झालेल्या ह्या गोष्टी आहेत. एक- दीड महिना असंच चाललंय हे लक्षात घेऊन एकदा घरी चालत येताना मीच तिला हाक मारली आणि आपण चालत एकत्रच जाऊया असं सांगितलं. त्या दिवशी तिच्या चेहऱ्यावरचे ते 'लाजून हासणे' मला अगदी काल झाल्याप्रमाणे लक्षात आहे. मग हे एकत्र चालणे आम्ही पुढे वर्षभर सुरु ठेवले. वर्गातील मुलं काय म्हणतील ह्याची आता मला परवा नव्हती....तिला तर केव्हाच नव्हती! ह्याच दरम्यान माझे दादांबरोबर चर्चा रंगवणे सुरु झाले होते. आणि तिच्या घरी येणे-जाणे वाढले होते. घरी असताना ती आमच्या चर्चा कान देऊन ऐकायची. मधून मधून बोलायची देखील. मग मध्येच किचन मध्ये जाऊन चहा, सरबतआण वगेरे सुरु असायचं. असं करत करत एस.वाय उजाडलं. आणि एके दिवशी दुपारी घरी येताना तिने मला सांगितले, " मला तू आवडतोस. एका मित्रापलीकडे. तू जवळ नसलास की सारखं तुझ्याबद्दल कुतूहल असतं...तू काय करतो आहेस ह्याबद्दल माहिती करून घ्यायची इच्छा सारखी मनात असते. माझे इतर खास मित्र आहेत. पण कॉलेज संपवून ते घरी गेले की त्यांच्याबद्दल जाणून घ्यावेसे नाही वाटत. तू समोर राहतोस तरी लांब असल्यासारखे वाटते. तू काय करत असशील हा विचार मनात असतो." होकारार्थी उत्तर द्यायला मी तब्बल दोन महिने लावले. आणि त्यानंतर सगळ्या प्रसंगी अनुष्का माझ्या बरोबर उभी राहिली होती.

जयपूरला जायच्या आधी मी तिला मेसेज पाठवला होता. 'आल्यावर आपण घरी सांगायचे का? आता सर्वांना कळलेले बरे. मग आपल्याला पुढची पावलं उचलताना एकत्र निर्णय घेता येतील '. जयपूरचा माझा दौरा होता १२ दिवसांचा. जयपूर आणि राजस्थानची प्रमुख शहरं बघायची होती. आणि दुसऱ्याच दिवशी माझा फोन वाजला. भर दुपारी कुणाचा मेसेज आला हे बघायला मी फोन हातात घेतला. बघतो तर अनुष्का! आज हिची ऑफिसला दांडी दिसते आहे असं म्हणून मी मेसेज वाचायला घेतला आणि हादरलोच! ' आपल्या बद्दल दादांना कळले आहे. ते माझ्यावर प्रचंड भडकले आहेत. तुला हे सांगण्यासाठी मला त्यांनी फोन दिला होता . पण आता फोन त्यांच्याकडे असणार आहे. म्हणून मेसेज करू नकोस. सांगायचं हे आहे की दादांनी माझ्यासाठी मुलगा बघितला आहे. पुण्याचा आहे. एका सोफ्टवेर कंपनीत कामाला आहे. माझ्या मावशीनी घरी सुचवलं. इतके दिवस त्यांच्या फक्त मनात होतं पण तुझा मेसेज वाचल्यापासून त्यांनी आता घाई करायला सुरुवात केली आहे. कदाचित २ दिवसात ते घरी येतील. मला बघायला. तू आल्यावर भेटू....लव यु ...मिस यु .....
प्रथमच इतक्या निरुत्साहात यात्रा संपवून मी घरी आलो. अशा प्रसंगी आपल्या आवडीच्या गोष्टी देखील आपली साथ देत नाहीत.

आलो आणि तडक दादांकडे गेलो. चेहऱ्यावर स्मित ही न ठेवता त्यांनी मला खुणेने आत जाऊन बसायचा इशारा दिला. आणि मी आत जाऊन बसल्याक्षणी मला प्रश्न केला, " मी काय ऐकतो आहे ते खरं आहे का?"
" नाही...म्हणजे....", मी शब्दांची जुळवाजुळव करू लागलो. " मला नीट उत्तर हवं आहे", दादा गरजले. " आणि नीट उत्तर नसेल तर मी तुला सांगतो. आम्ही अनुष्कासाठी मुलगा बघितलेला आहे. पुण्याचा आहे. आणि आम्ही त्याच्याशी तिचे लग्न लाऊन देणार आहोत." असं म्हणून दादा मागे वळले. आणि ताड-ताड पावले टाकीत ते जेव्हा आत जाऊ लागले तेव्हा मी धैर्य गोळा करून म्हणालो, " पण का? तिला मी आवडतो. मग मी का नाही? मला देखील ती.....", आणि तेवढ्यात ते झपकन मागे वळले आणि मी परत शांत झालो.
" अरे लग्न म्हणजे काय गम्मत वाटली का तुला?" ( कुठल्याही मराठी सीरिअल मध्ये शोभेल अशा वाक्याने दादांनी सुरुवात केली) " लग्नाआधी किती तरी पूर्वतयारी करावी लागते. हे एवढं सोपं नाही आहे."
" माझी तयारी आहे दादा. तुम्ही सांगाल ते करायला आम्ही तयार आहोत. आम्ही एकमेकांना आता चार वर्षापासून ओळखतो. मला खात्री आहे मी जे बोलतो आहे ते अनुष्काला देखील पटेल. आम्ही तुमची आणि माझ्या घरच्यांची परवानगी घेणार होतोच.....म्हणजे तुम्हाला सांगणार होतोच. ( परवानगी हा शब्द वापरल्याबद्दल मी मनातल्यामनात डोकं आपटून घेतलं!)

" तुम्ही लाख सांगाल रे....पण ह्याचा अर्थ आम्ही परवानगी द्यायची का? आम्ही पण आमच्या मुलीसाठी काहीतरी विचार केलेले असतातच ना. असं उद्या कुणीही परवानगी मागायला आलं तर काय आम्ही हो म्हणायचं का?"
" अहो पण दादा....मी कुणीही आहे का? तुम्ही मला ओळखता. मी गेली अनेक वर्ष तुमच्याकडे येतो आहे. आपलं बोलणं होतं. तुम्ही माझा स्वभाव जाणता....मी काय करतो...कसा आहे....हे सगळं तुम्हाला माहिती आहे...", मी माझी बाजू मांडायला सुरुवात केली. पण माझे वाक्य मधेच तोडून दादा म्हणाले.
" नुसतं तुला ओळखून काय फायदा? मी कसा विश्वास ठेवू की तू लग्नाला पात्र आहेस? तुमच्या घरी आमची मुलगी देऊन तिच्या सुखी राहण्याची काय हमी आहे? ओळख तर माझी इथल्या दहा बिल्डींग मधल्या मुलांशी आहे!" दादा बऱ्यापैकी आक्रमक स्वरात बोलत होते. " अहो, पण तिला मी आवडतो...."
४-५ सेकंद का होईना पण माझ्या ह्या विधानाने दादा शांत झाले. आणि मला समजावू लागले. " लग्न हे केवळ तिला तू पसंत आहेस म्हणून लावून देऊ का मी?"
"म्हणजे?" मी विचारले.
" हे बघ....लग्न व्यवस्थित पार पाडायला सर्व निकषांनी विचार करावा लागतो. आम्हाला आमची मुलगी द्यायची आहे....ते आम्ही विचार केलेल्या कुटुंबातच देणार ना. त्यातच तिचा फायदा आहे...तिला सुख आहे...सगळीकडून विचार करावा लागतो त्यासाठी."
" पण दादा...आमच्या घरी कुणीतरी आम्हाला मुलगी देत आहे असा नाही माझा विचार...नाही माझ्या आई-बाबांचा! आम्ही तिला नक्कीच एक सदस्याप्रमाणे वागवू...नव्हे...वागवलेच पाहिजे ", मी स्पष्टपणे सांगितले.
" हे बघ...ही पुस्तकी वाक्य माझ्यासमोर नको आळवू...मी तुझ्या घरच्यांना ओळखतो. त्यांच्याबद्दल मला काही म्हणायचे नाही. तुझे विचार पण मला माहिती आहेत. पण तो माझा मुद्दा नाही", दादा म्हणाले. मुळात ह्या माणसाचा मुद्दाच काय आहे हे मला कळत नव्हते. ह्यांना माझ्याशी प्रोब्लेम नव्हता....माझ्या घरच्यांशी नव्हता...अनुष्काला मी आवडतो हे माहिती होते....पण मग ह्यांची अडचण काय होती? हे अशे इतका वेळ कोड्यात का बोलत होते? मी त्यांच्याकडे पाहत राहिलो. शेवटी तेच पुढे बोलले.
" माफ कर...मी जरा स्पष्ट बोलतो. आतापासून ३-४ वर्षानंतर माझ्या मुलीला तू जगातील परिस्थितीप्रमाणे सुखी ठेवू शकशील? ते तर सोड....तुझे मनसुबे काय आहेत...लग्न करायला निघाला आहेस...पुढचा काहीतरी विचार तरी केला असशील ना?"
" दादा, मी लगेच लग्न करायचं असं म्हणताच नाही. मी आमच्या प्रेमाची कबुली द्यायचे केवळ म्हणतोय. पण पुढचं विचारलंत तर... तुम्हाला देखील माहिती आहे की पुढील ३-४ वर्षात मी माझे स्वतःचे ऑफिस उघडणार आहे...."
"म्हणजे तुझे ऑफिस सुद्धा नाही सुरु झाले अजून. आणि हो....१-२ वर्षांची ३-४ वर्ष कशी झाली? तुला काय वाटतं....आम्ही आमच्या मुलीला अशा मुलाकडे सुपूर्त करावं ज्याच्याकडे स्वतःचे साधे ऑफिस पण नाही? उद्या आम्हाला कुणी विचारले तर आम्ही काय सांगणार? " ( ह्या एवढ्या बोलण्यात 'मुलीला सुपूर्त करणे' ही गोष्ट मला कमालीची खटकली! जर मुलीला दुसऱ्या कुटुंबात देणे हीच भावना असेल तर तिला स्वातंत्र्य देणं ह्या गोष्टीला काय अर्थ आहे? परवा पर्यंत पंजाबी ड्रेस घालणारी मुलगी आज जीन्स घालू लागली म्हणजे ती स्वतंत्र झाली असं नाही.....असो..असा विचार करणारा मुलगा तरी मिळेल का तुम्हाला दादा?)
" दादा तुम्हाला माहिती आहेच. सध्या मार्केट जरा डाऊन आहे...मला माझ्या सगळ्या योजना थोड्याशा पुढे ढकलाव्या लागत आहेत. मलाच काय...महागाईमुळे सर्वांची हीच परिस्थिती आहे. आणि मी...."
" हेच....हेच तर मला म्हणायचे आहे. तू ऑफिस बांधशील नंतर..मग घर कधी घेशील....गाडी कशी घेशील...पुढचे खर्च कशे manage करशील? आणि केव्हा करशील?" कालपर्यंत माझी व्यावसायिक मजल ठिकठिकाणी पोहोचल्यामुळे माझ्या पाठीवर थाप मारणाऱ्या दादांना अचानक काय झाले हे काही मला कळेना! आणि ह्या गोष्टी मी कधीच विकत घेणार नाही असं देखील नव्हत. मी थोडक्यात समाधान मानणारा असतो तर एके दिवशी भारताबाहेर यात्रा काढीन असं ठरवलं तरी असतं का?
" दादा.....माझं ऐका. ती वेळ येईल. सध्याची परिस्थिती बघता थोडी उशिरा येईल...पण येईल...मी प्रयत्न करतो आहेच...आणि हे तुम्हाला देखील माहिती आहे ना! आता अनुष्काचे पण MBA झाले आहे. ती पण नोकरी करत आहे. काही वर्षात तिची पण growth होईलच. आम्ही दोघे मिळून संसार करू. माझा तर customer base पण तयार आहे....फक्त आताची एक phase आहे...."
" ती MBA आहे रे...पण तुझे काय? तू तर graduate आहेस. म्हणजे तिच्यापेक्षा एक डिग्री कमी. असं कसं चालेल. उद्या लोकांनी विचारले तर आम्ही काय सांगायचे? मुलगा फक्त graduate आहे?"
" अहो पण दादा! माझा travel and tourism चा बिझिनेस आहे. त्यात मी MBA करून कसं चालेल....त्यापेक्षा परदेशी भाषा शिकून माझा पुढे समृद्ध होण्याचा विचार आहे. पुढे शिकणार नाही असं नाही....पण जे उपयोगाचे आहे...तेच शिकायचे आहे मला... "
" पुढे कुणी बघितलं आहे? आमच्याकडे जे स्थळ चालून आलंय त्यात आम्हाला ह्या त्रुटी दिसत नाहीत. त्याला चांगला पगार आहे....शिवाय पुण्यात मोठे घर आहे. पगार चांगला असल्यामुळे अजून एक घर घेण्याचा मनसुबा आहे...गाडी आहे." ( चालून कसलं आलंय स्थळ...मावशीने तर सुचवलं आहे....मला काय माहिती नाही काय?)
" काय करतो तो?" मला माहिती असूनसुद्धा मी विचारले. " पुण्यात जोमेट्रिक सोफ्टवेर मध्ये कामाला आहे", दादांनी सांगितले. " म्हणजे दुसऱ्यांची कामं करणारच ना?" मी दादांना दोन मिनिटांसाठी त्यांचच तत्वांनी का होईना मात दिली होती. पण शेवटी काकू त्यांच्या मदतीला आल्या.

" दुसऱ्यांची कामं करतो का नाही तो आमचा प्रश्न आहे. पण मिळणाऱ्या पैशात तो अनुष्काला सुखी ठेवू शकेल ही आम्हाला खात्री आहे." आम्ही पै पै साठवले आणि संसार पुढे नेला असं म्हणणाऱ्या काकूंनीच जेव्हा हा पवित्रा घेतला तेव्हा मला पुढे काहीच बोलवेना. मी काहीही न बोलता परत घरी आलो. रात्री अनुष्काला फोन लावला. सुदैवाने फोन तिच्याकडे होता. झाला प्रकार तिला माहिती होताच. पण मी पुन्हा सांगितला. मला शांत करत ती पुढे बोलू लागली. तिच्या आवाजात एक वेगळाच खंबीरपणा होता त्या दिवशी. " हे बघ. आपण खूप स्वप्नाळू असतो. प्रेमात पडताना आपल्याला नाही समजत की आपण पुढे काय करणार आहोत. पण पुढे विचार केला की हेच समजतं की लग्न करणं इतका सोपं नाही. त्यात पुढे खूप गोष्टी plan कराव्या लागतात. आपल्या ह्या rate ने आपण settle कधी होणार? ह्याचा तू विचार केला आहेस का? मी तरी विचार नव्हता केला. पण चालू परिस्थिती जगत राहिलो तर मला नाही वाटत आपण settle होऊ. कारण हे बघ, प्रेम वगेरे त्या ५० वर्षांपूर्वीच्या concepts आता नाही राहिल्या. आता आपल्याला जास्त practical होण्याची गरज आहे. मला माझ्या बाबांचे बोलणे पटले आहे. आणि हीच practical गोष्ट मानून मी तुला सांगते मला विसरून जा. आपण पुढे एकत्र नाही राहू शकत......"

मी केलेले सारे विचार व्यर्थ होते. घेतलेला प्रत्येक निर्णय तिच्याशी share केल्याच्या आठवणी मात्र मनात होत्या. मी माझे ऑफिस बांधण्यासाठी बाजूला ठेवलेली रक्कम व्यर्थ? तिच्या इच्छेने लग्न व्हावे म्हणून साठवून ठेवलेले पैसे व्यर्थ? पुढे हिला बरोबर घेऊन सारे जग फिरुया....समृद्ध होऊया...असे केलेले विचार व्यर्थ? सतत हिला, हिच्या आई-वडिलांना समोर ठेवून घेतलेले निर्णय व्यर्थ? उगीच माय्क्रोबायोला admission घेतली. गेलो असतो १२ वी नंतर I.T ला आणि झालो असतो इंजिनिअर. काय ते काम केले असते आणि मिळवला असता लठ्ठ पगार! माझ्याही मागे मुली आल्या असत्या...नव्हे...मुलीचे बाप आले असते! मुलीचा बाप खरच एक अजब व्यक्तिमत्व आहे. मुलीचे लग्न होईपर्यंत बाळगलेली तत्व एकदम शिथिल करणारा आणि त्याला 'practical'पणा ह्याचे गोड कवच बांधून मिरवणारा एक दुष्ट प्राणी! आणि मुली काय वेगळ्या असतात? त्या पण तसल्याच. शेवटी त्यांना घरच्यांचेच ऐकावे लागते. बिघडलेली मुलं सोडा. पण ह्या जगात जो मुलगा इमानदारीत प्रेम करतो..आणि खरोखर कुणाच्यात 'involve ' होतो त्याला स्वतःला सावरून घ्यायला खूप वेळ लागतो. मुलींचं तसं नसतं. त्या पाण्यासारख्या असतात. ज्या रंगात मिसळतात त्या रंगाच्या होऊन जातात.

अनुष्का आता पुण्यात असते. ती तिच्या नवऱ्याबरोबर खुश आहे हे माझ्या मित्राकडून समजलं. रोज तो तिला गाडीने ऑफिसला सोडतो. मग तो स्वतः ऑफिसला जातो. संध्याकाळी pick - up ' करायला देखील येतो. विकेंडला अस्सल पुणेरी लोकांप्रमाणे हॉटेल मध्ये जेवण होतं. अमेरिकन कंपन्या खूप दयाळू आहेत. त्याच्याकडून भरपूर काम करून घेतलं तरी पैसे देखील तितकेच देतात. भरपूर! हे सगळं मी देऊ शकलो असतो का? नक्कीच नाही!
काही महिन्यांनी काश्मीरला यात्रा नेली होती. शिकारयात बसले होतो सगळे. काश्मिरी संतूरचा आस्वाद घेत असल्यामुळे लोक पण खुश होते. तेवढ्यात दोन गृहस्थ ( जे माझ्या बरोबरच आले होते) बोलताना मी ऐकलं. दोघेही software मधले आहेत हे काही क्षणातच मला कळले. " च्यायला...महागाई वगेरे ठीक आहे...पण रुपये आणि डॉलरचा दूरचाच संबंध बरा ...५६ रुपये डॉलर ....पगार चांगला मिळतोय. उगीच देशाच्या सुधारणेने डॉलर यायचा ४६ वर आणि आपले वांदे होयचे! जागतिक अर्थकारणामुळे माझ्यासारख्या सामान्य माणसावर किती 'खोलवर'चा परिणाम झाला आहे हे माझ्या लक्षात आले आणि किंचित हसून मी वाजत असलेल्या संतूरला दाद देऊ लागलो!


- आशय गुणे

मुलीचा बाप - भाग १

आमच्या छोट्या शहरी एक बऱ्यापैकी मोठा तलाव आहे. शहराच्या मध्यभागी असल्यामुळे सर्वांना तसा तो जवळ देखील आहे. तलावावर कमळांची सुंदर गादी तयार झालेली आहे आणि म्युन्सिपालटी ने थोडीशी दया दाखवून ती अनुभवायला तिकडे बसायची सोय देखील केली आहे. काठावरच छोटं देऊळ असल्यामुळे अनेक आजी-आजोबांची सकाळची फेरी आणि नंतर चर्चासत्र इकडेच रंगतात. आत अनेक देव असल्यामुळे 'वारांची वारी' अगदी ठरलेली! संध्याकाळी देखील कसली तरी व्याखानं, मध्येच एखादा गाण्यांचा कार्यक्रम, कुणाचा तरी कौतुक सोहळा, पत्त्यांचे सामने, कॅरम खेळणे हे इथल्या छोट्याशा व्यासपीठावर नित्याने होते असते. काही पोरांनी इथे क्रिकेट खेळणे देखील सुरु केले होते. पण सारखा बॉल, आणि त्यामुळे तो विकत घेताना खर्च होणारे पैसे, पाण्यात जाऊ लागल्यामुळे ते बंद झाले. पण ह्या तलावाची खरी सुंदरता रात्री अनुभवायची! थंड हवेची मजा घेत, रात्रीची ती शांतता अनुभवता समोर कमळांनी पांघरलेली ती चांदण्यांची चादर न्याहाळण्यात एक वेगळाच आनंद असतो! ह्याच वातावरणाची मजा घेण्यासाठी आम्ही वेळात वेळ काढून इथे येत असतो. आम्ही म्हणजे 'आम्ही दोघे' ह्या अर्थी नाही तर आम्ही लहानपणीपासूनचे मित्र! अर्थात 'आम्ही दोघे' देखील येऊ शकलो असतो. पण तसं आता तरी होऊ शकणार नाही.
ह्याच संदर्भात आमचा विषय सुरु होता. "काय झाले रे?" एका मित्राने शेवटी विचारलेच. काही सेकंदांच्या शांतते नंतर मी म्हणालो.
"काय होणार? नाही झालं....", मी म्हणालो.
"अरे पण का? तुमचं तर... आणि ती काय म्हणाली? ती तर तयार होती ना?"
"नाही रे... ती काहीही म्हणाली तरी शेवटी बाप म्हणेल तेच मुली करतात. दादांनी तिच्यसाठी कुणीतरी शोधून ठेवलेला आहे रे. आणि मी विचारल्यामुळे आता लग्नाची घाई करणार आहेत ते ", मी वस्तुस्थिती सांगितली.
" कोण आहे बे तो ...त्याला इथे यायच्या आधीच त्याची तंगडी तोडू आपण. मी माझ्या मित्रांना बोलावू का?" आमच्यातला एक टग्या नेहमी मारामारीला तयार! पण त्याबद्दल सांगायचा अजून थोडा आग्रह झाल्यानंतर मी एकदाचे सांगितले.
" अरे कुणीतरी सोफ्टवेअर कंपनीत आहे रे. तिच्या मावशीची ओळख निघाली. तिनेच सुचवलं स्थळ. च्यायला ह्या मावश्या, आत्या उगीच मध्ये-मध्ये करत असतात बे. ह्यांना काय कळतंय...दिसला कुणीतरी लठ्ठ पगाराचा पोरगा...द्या त्याचा reference ...त्यांचा बहुतेक ह्याच्यासाठीच जन्म असतो ", माझं बोलणं आता चढत्या आवाजाचं होत होतं.
" तुमचं बरं आहे रे...च्यायला कामं दुसऱ्याची करता...आणि मिळालेल्या पगारावर उडत असता...", हे वाक्य आमच्या 'Infosys ' मध्ये काम करणाऱ्या मित्राला उद्देशून होतं. " दादांनी घोळ केला म्हणायचं..."
दादा मिरासदार! गेली अनेक वर्ष आमच्या घरासमोर राहणाऱ्या मिरासदार कुटुंबाचे प्रमुख. पण गेल्या काही आठवड्यात हा माणूस माझ्यासमोर आला तर चेहऱ्यावरची रेष देखील न हलवता निघून जातो. जगातल्या काही मोजक्याच लोकांना देव कपाळावर असंख्य स्पीड ब्रेकर्स चिकटवून जन्माला घालतो. मिरासदार त्यातलेच एक. अर्थात गेले काही आठवडे ते स्पीड ब्रेकर्स जरा जास्तच स्पष्ट दिसत होते. आणि मी समोर आलो तर खूपच! माझ्याकडून पापच तसं घडलं होतं. आणि त्याची शिक्षा अर्थात हा असा चेहरा बघून मी भोगत होतो! त्या रात्री मी तळ्यावरून जरा लवकरच घरी आलो. एक तर हा विषय मला पुढे ढकलायचा नव्हता आणि दुसरं म्हणजे चार दिवसात आसामला जायचं होतं. त्याची तयारी करायची होती. हो, तुम्ही हे मराठीत वाचत असलात आणि मी देखील मराठीत लिहिलं असलं तरीही, मी एक व्यवसायी आहे. सध्या छोटाच आहे पण चालू गतीने ३-४ वर्षात माझं स्वतःच ऑफिस उभं राहणार आहे. आणि नंतर देशाच्या काना-कोपऱ्यात मी माझ्या tours नेणार आहे. मला भटकंतीची प्रचंड हौस. आणि त्याच आवडीमुळे मी ह्या धंद्यात पडलो. तसं माझं शिक्षण सुद्धा झालं आहे. मी science graduate आहे. पण नंतर ठरवलं आवडीच्या मार्गाने जाऊया. उगीच 'मास्टर' हे फक्त नावाआधी जोडण्यात काय अर्थ आहे? त्यापेक्षा आवडीच्या क्षेत्रात मास्टर झालेलं बरं. माझी पहिली टूर मी श्रीवर्धनला नेली होती तेव्हा सहभागी होणाऱ्या पहिल्या काही लोकांमध्ये मिरासदार काका देखील होते. मला आशीर्वाद दिले होते त्यांनी. तसा मी १० वी झालो तेव्हा आमच्या समोर नवीन झालेल्या बिल्डींग मध्ये हे कुटुंब राहायला आलं. त्या दिवसात आम्हा मित्रांचा एक उद्योग असे. कुठेही नवीन इमारत उभी राहताना दिसली की त्यात कुणी मुलगी असलेली फेमिली राहायला येईल अशी आस लावून बसायचं! ती बिल्डींग झाली तेव्हा मी नशीबवान असलो पाहिजे कारण हे कुटुंब आले! १० वी ह्या 'राहू' नंतर १२ वी चा 'केतू' नशीबात आलाच! मात्र ते झाल्यावर मी मैक्रोबायोला प्रवेश घेतला आणि अनुष्का मिरासदार माझ्या आयुष्यात आली! आता समोरच्याच बिल्डींगमध्ये राहणं असल्यामुळे बरोबर कॉलेजला जाणं आलंच! आणि कॉलेज पर्यंतची वाट तुडवीत आम्ही पुढची वाट एकत्र चालायची स्वप्न रचू लागलो....
कॉलेजची वर्ष सहसा बिघडवणारी. शाळेपर्यंत किंवा बारावी पर्यंत मुलीकडे ढुंकून न पाहणारी मुलं ही 'निळ्या' रंगाच्या प्रेमात पडतात ती कॉलेज मध्येच! बारावी पर्यंत वर्गात प्रथम क्रमांक काढणारी पोरं वास्तवातले विश्व पाहून खाली आपटतात ती कॉलेज मध्येच! लायब्ररीला घर मानणारी मुलं मैदानाच्या प्रेमात पडतात ती कॉलेज मध्येच. भारतीय पेहराव ( कपाळावरच्या टिकली सकट!) पसंत करणाऱ्या मुली जीन्स, टी-शर्टला कुरवाळू लागतात ते देखील कॉलेज मध्येच! थोडक्यात काय, प्रगती काय किंवा अधोगती काय....कॉलेज मध्येच होते. माझीही झाली. मला अभ्यासात कधीही रस नव्हता. पण इतर गोष्टींची आवड लागली कॉलेजमध्ये. संगीत हा माझा सर्वात आवडता विषय! अगदी शाळेपासून मी त्यात बुडालेलो आहे. सुरुवात शास्त्रीय संगीताने झाली. पण नंतर एकंदर चांगलं संगीत मी ऐकू लागलो. त्यात लोकसंगीत प्रथम क्रमांकाने. लोकसंगीतात ऐकायला मिळणारे एकाच भाषेचे त्या भागानुसार झालेले वेगवेगळे उच्चार, त्या भाषेतील गोडवा, त्या परंपरागत चालत आलेल्या चाली ह्यामुळे मराठी बोली भाषा माझ्या आयुष्यात आली! आणि महाराष्ट्रातील अनेक भाग आम्ही ती ऐकायला मिळावी म्हणून अक्षरशः पिंजून काढू लागलो. माझ्या बरोबर एक-दोन उत्साही मित्र होतेच. शिवाय महाराष्ट्राबाहेरचे संगीत देखील मी कान देऊन ऐकू लागलो. उत्तर भारतातील पहाडी, मध्य-प्रदेशातील लोकसंगीत, उर्दू कव्वाली, राजस्थानी मांड, बंगाली राविन्द्र्संगीत आणि भटियाली इत्यादी माझ्या कानी पडू लागले. त्यामुळे ह्या प्रांतातील भाषा आणि पर्यायाने ह्या सर्व भागातील लोकसंस्कृती मला आकर्षित करू लागली. आणि मग त्या प्रांतात जाऊन तिथले संगीत ऐकणे हा माझा छंद झाला. भीमसेन जोशींचे 'तुंगा तीरदी' हे भजन तुंगभद्रा नदीच्या काठी ऐकताना आपण ह्या उत्तर कर्नाटक संस्कृतीचा एक भाग आहोत असेच वाटायचे. हेच बाकी बऱ्याच ठिकाणचे. आणि तेव्हा मला जाणवलं की पर्यटन आणि भटकंती ह्यातच काहीतरी केलं पाहिजे. कॉलेजची वर्ष आटोपली आणि मी माझी स्वतःची travel company काढायच्या मागे लागलो. आणि जंतूंचा विषय शिकायला आलेला मी पार बिघडलो!
ह्याच संगीत ऐकण्याच्या निमित्ताने मिरासदार काकांशी प्रथम ओळख झाली. ११ वी सुरु असताना कुमार गंधर्वांची एक दुर्मिळ रेकॉर्ड मी शोधत होतो. 'तारी दे गारी' हे मध्य भारतातल्या माळवा प्रांतातील एक सुंदर लोकगीत आहे. कुमारांच्या आवाजात ते प्रथम मी रेडिओवर ऐकलं आणि त्याच्या प्रेमात पडलो. आणि आपल्या 'collection ' मध्ये ह्या आणि त्यांनी गायलेल्या इतर लोकगीतांचा समावेश करायचा हे मी ठरवून टाकलं! आणि एके दिवशी घरी येताना समोरच्या बिल्डींगमधून हेच गाणं ऐकू येऊ लागलं! तळ मजल्यावर असल्यामुळे तिथल्या gallery च्या बाहेर मी उभा होतो. तेवढ्यात आतून " काय पाहिजे " असा आवाज आला. ह्या मिरासदार काकू. गाणं ऐकतोय असं सांगताच आतल्या काकांनी 'वा वा' ओरडत मला दाद दिली आणि मला आत बोलावलं. माझं आता काही खरं नाही ह्या विचारात मी आत गेलो आणि काकांनी चक्क समोर बसवून ते गाणं मला परत ऐकायला दिलं. मी त्यांचे आभार मानले आणि एकमेकांकडे असलेल्या गाण्यांची देवाणघेवाण करूया असा प्रस्ताव समोर ठेवला.
"आजच्या पिढीतल्या लोकांना भारतीय संगीतात आवड आहे हे ऐकून बरं वाटलं....तू शास्त्रीय संगीत पण ऐकतोस का?"
"हो...कानाला चांगलं वाटेल ते सारं काही मी ऐकतो", मी म्हणालो.
" आमच्या घरी कुठले ते पाश्चात्य सूर ऐकायला येतात. जरा समजावा त्यांना...", असं काका म्हणाले इतक्यात आतून आवाज आला, " बाबा प्लीजच!" इंग्रजीतल्या प्लीजला 'उगीचच' च्या ऐटीत 'प्लीजच' कोण म्हणतोय हे बघायला मी त्या दिशेने मान वळवली. आणि अनुष्का मला त्या दिवशी प्रथम दिसली. अख्खं कपाळ दिसेल असे सगळे केस मागे खेचून त्याची वेणी बांधलेली आणि चष्मा घातलेली ही मुलगी रात्रीचे ८ वाजल्यापासूनच night dress घालून होती. रात्रीच्या ड्रेस मध्ये मुली अधिक सुंदर दिसतात हे चेतन भगत म्हणतो ते काही खोटं नाही! प्रथम दर्शनास प्रेम होतं वगेरे वर माझं विश्वास नाही. पण एकमेकांबद्दल कुतूहल नक्कीच वाढतं. तिने माझ्याकडे बघून गंभीर असलेला चेहऱ्यावर किंचित हास्य आणलं. आणि त्यादिवशी आमची ओळख झाली. पण माझ्यासाठी सर्वात मोठा फायदा म्हणजे मुलीच्या बापाच्या नजरेत चांगली 'image ' ठेवणे! आणि नंतर माझे त्यांच्याकडे जाणे वाढले. त्याला थोडेफार कारण अनुष्काचे होतेच! परंतु ही व्यक्ती किती हरहुन्नरी आहे हे मला नंतर समजू लागले. त्यामुळे त्यांच्याशी गप्पा मारणे हा उद्देश सुद्धा असायचा. नंतर मी आणि अनुष्काने एकाच कॉलेजमध्ये मैक्रोबायोसाठी प्रवेश मिळवला आणि माझे मिरासदार कुटुंबाशी संबंध दृढ होत गेले. सुरुवातीला संगीत हा विषय असायचा. त्यानंतर लोककला, राजकारण, समाज, अंधश्रद्धा...कुठलाही विषय घ्या ...आम्ही चर्चेस नेहमी तयार! साधारण एफ. वाय संपेपर्यंत माझी आणि दादांची चांगलीच जोडी जमली होती. अधून-मधून काकू देखील चर्चेत सामील होत असत.
एकदा असाच गोव्याला जायचा प्लान झाला होता. जायच्या दोन दिवस आधी मी दादांना भेटायला गेलो होतो. त्यावेळेस गोव्याचा लोकजीवनावर आमची दोन तास चर्चा रंगली होती. शेवटी मी त्यांना पटवून दिलं कि गोव्याच्या संगीतात पोर्तुगीज सुरांचा तितकाच समावेश आहे जितका भारतीय सुरांचा! माझ्याकडे गाणीच तशी होती. पण खिलाडूवृत्तीने दादांनी आपली हार मान्य केली होती आणि तुझ्या 'ज्ञानाला माझा सलाम' अशी दाद देखील दिली होती. आणि नंतर एका टिपीकल पालकाप्रमाणे अनुष्काला 'ह्याच्याकडून काहीतरी शिका' असा उपदेश देखील दिला होता. अनुष्का मी सांगतो ते सारे ऐकू लागली होती हे दादांना कुठे माहिती होतं! ते एस.वाय चे दिवस होते.
दादांचं वाचन अवांतर होतं. ते स्वतः एका बऱ्यापैकी मोठ्या कंपनीत काम करत होते पण त्या कंपनीचे विदेशी व्यवहार काही फार नव्हते. तरीही एकंदर जगाच्या घडामोडींवर त्यांचे बारीक लक्ष असायचे. टाईम्स ऑफ इंडिया आणि इकॉनॉमिक टाईम्स हे दोन्ही पेपर ते रोज वाचायचे. त्यामुळे आता शिक्षण झाले की पुढे काय करायचे ह्या विषयावर त्यांच्याशी बोलताना फार माहिती मिळायची. एकंदर मायक्रोबायोला भारतात फार कमी पगाराच्या नोकऱ्या आणि कॉलेज मध्ये काही विशेष न शिकवलं गेल्यामुळे आम्ही सारे सदैव संभ्रमात! एकतर नोकरी करताना नक्की काय करायचं, आयुष्यभर प्रयोगच करत राहायचं का? कुणीतरी आम्हाला सांगितले की परदेशात जा....उत्तम संधी आहेत. पण ते तरी खरं आहे का? आश्चर्य म्हणजे ह्या सर्व प्रश्नांची उत्तरं मला दादांकडून मिळाली.
" आपल्याकडे मध्यमवर्गातल्या लोकांना त्यांच्या मुलांना परदेशी पाठवायचे आहे. त्यातच त्यांना धन्यता वाटते. पण तिकडे परिस्थिती काय आहे ह्याचा आपण आधी अभ्यास करतो का? तुला माहिती आहे त्या देशातली मुलं महागाईमुळे उच्च शिक्षण घेऊ शकत नाहीत. त्यामुळे त्यांना आपण लागतो....कमी पैशात काम करणारे. आणि आपण त्यांच्या त्या थोडक्या डॉलर पगाराच्या मोहात पडतो कारण आपल्या मनात गुणिले ५० हे गणित असतं. पण मिळणारे डॉलर तिथल्या हिशोबाने अगदी तुटपुंज! हां, जर तुम्हाला तुमच्या क्षेत्रात झोकून द्यायचे आहे...नवीन शोध लावायचे आहेत तर मात्र तुम्ही परदेशातच गेलं पाहिजे. कारण अशा झपाटलेल्या माणसांचे आपल्या देशात कौतुक होत नाही....त्यांना थोडा कमी पैसा चालतो....कारण त्यांचे काम हेच त्यांचे आयुष्य असते. तुमची मैक्रोबायो ही संशोधनावर जोर देणारी 'field ' आहे. त्यामुळे तुला जर झोकून द्यायचे
असेल तरच परदेशी जायचा विचार कर. मी अनुला पण हेच सांगतो आहे. नीट विचार करून निर्णय घ्या. तू graduate झालास की तेच पुढे केलं पाहिजेस असं नाही. तुला हे सारे छंद आहेत....ते जोपास ना...तुला भटकंतीची आवड आहे...त्याच्यात काहीतरी कर....तुझ्याकडे असलेलं हे ज्ञान तुला खूप पुढे घेऊन जाऊ शकेल. 'वल्ली अमेरिकेतल्या' हे पुस्तक वाचतोय सध्या. त्यात हेच सगळं दिलंय", दादा मला सल्ला देत होते.
" आणि आज-काल तुम्हा मुलांना ना झटपट पैसा पाहिजे रे. सगळं काही लगेच! आमच्याकडे बघ....मी ह्यांच्याशी लग्न केलं तेव्हा काहीही नव्हत. पै- पै साठवून आम्ही हा संसार उभा केला", काकूंनी मध्येच आपलं एक मत व्यक्त केलं. " हो ना. वास्तविक आपल्या देशात हा जो पैसा आला आहे तो ह्या बाहेरच्या कंपन्या आल्या आहेत म्हणून. कॉम्पुटर इंजिनिअर परदेशी कंपनीला सर्विस पुरवतात आणि ह्या परदेशी कंपनी आपल्याकडून काम करवून घेतात. त्यांना तिथून कमी डॉलरमध्ये काम करून मिळतं....तुम्हाला २५,००० रुपये मुळात मिळतात कारण तुमच्यामागे त्या कंपनीला त्यांच्या हिशोबाने ५०० डॉलरच खर्चावे लागतात. हेच काम त्यांनी तिथल्या माणसाकडून करवून घेतलं तर तिथली माणसं २००० डॉलर मागतील. जी गोष्ट कॉम्पुटर इंजिनिअरची तीच गोष्ट कॉल-सेंटरची. आणि एवढे पैसे बघून आपली लोक त्या क्षेत्रांकडे वळतात...आवड असो व नसो... आता मला सांग....त्यामुळे इतर क्षेत्र मागे पडली आहेत. सगळ्यांना कॉम्पुटर मध्ये जायचे आहे. आणि ह्या कंपन्या कुठलेही इंजिनिअर असो...त्यांना शेवटी कॉम्पुटर मध्ये खेचतात! पैशासाठी आपण असं करायला तयार देखील होतो. त्यामुळे काय झालंय...आपल्याकडे नवीन काहीतरी करायची...झपाटून जायची प्रवृत्ती नाही राहिली. भारतात कुठलाही शोध लागला नाही.....तुमच्या क्षेत्रातच बघ ना....एकही मुख्य शोध नाही....ह्याची कारणं ही इथे आहेत. पैसा कमवायचा नाही असं मी म्हणत नाही. पण आपल्यातल्या माणसाला हरवू नका....जर आवडीच्या क्षेत्रात काम केलं तर पैसे नक्कीच मिळतील."
दादांची ही वाक्य ऐकून खूप धीर आला होता. अनुष्का देखील हे सारं ऐकत असायची. तेव्हा आमच्यातल्या प्रकरणाची दाद न लागू देणे ही खबरदारी आम्ही घेत होतो. तरीही दादांचे बोलणे सुरु असताना तिच्याकडे लक्ष जायचं. गंभीर चेहरा करून ती तिच्या बाबांकडे बघत असायची. ते तिचे एकटक बघणे सुद्धा किती सुंदर दिसायचे....असं वाटायचं तिच्याकडे पाहत राहावं. खूप प्रेम होतं तिचं तिच्या बाबांवर! शेवटी दादांचा हा सल्ला उपयोगी पडला. घरून सुद्धा काही दडपण नव्हते. त्यामुळे मी माझ्या आवडीच्या क्षेत्रात पाउल ठेवायचे ठरवले. Graduation झाल्याच्या दुसऱ्याच दिवशी आणि योगायोगाने माझ्या वाढदिवसाला श्रीवर्धन आणि इतर परिसर अशी tour काढली. सुट्टीत त्याची जाहिरात देखील केली होती. बसची व्यवस्था झाली आणि नंतर तिकडे राहण्याची सोय पण केली. खूप माहिती जमवली आणि अख्ख्या यात्रेत सर्वांना ती माहिती मिळावी अशी व्यवस्था केली. ह्याच टूरला दादांनी मला आशीर्वाद दिला आणि पुढील वाटचालीसाठी शुभेच्छा देखील. आणि मग मी झपाटून गेलो. फेसबुकचा वापर केला, सगळीकडे contacts बनवले. 'Deal ' केल्या. आणि बघता बघता मी महाराष्ट्रात बऱ्याच ठिकाणी ह्या यात्रा नेऊ लागलो. माझी संगीताची माहिती, लोककलांची माहिती मला नंतर उपयोगी पडू लागली. ज्या भागात जाऊ तिथल्या लोक-कलाकारांना मी पाहुण्यांसमोर त्यांची कला सादर करण्याची संधी देऊ लागलो. लोकं त्यामुळे खुश असायची. मला आता एक चांगला 'customer base ' मिळाला होता. आणि अडीच ते तीन वर्षात मी माझ्या पायावर उभा देखील राहिलो होतो. पुढे ऑफिस बांधायचे होते. महाराष्ट्राबाहेर आता माझी मजल मध्य प्रदेश पर्यंत गेली होती. तिथल्या संस्कृतीची ओळख असल्यामुळे माझे 'contacts ' लगेच जमायचे आणि त्यांच्याशी भागेदारी चांगलीच बहरायची. पुढे देशातच नव्हे पण जगभरात हिंडायची मला आता खात्री झाली होती.
" होईल रे! काळजी करू नकोस. तू ज्या प्रकारे प्रगती करतो आहेस....नक्की होईल!" दादांनी प्रोत्साहन सुरूच ठेवले होते. अधून-मधून काकू पाठीवर थाप मारायच्या. त्यांचं ते आम्ही मिळून संसार केला आणि पैसे जमवले हे कडवं असायचं अधून-मधून. एकूण काय, मी आता मिरासदार कुटुंबात एकदम हिट झालो होतो!
" शेवटी मराठ्यांनी दिल्लीवर चाल केलीच! वा! अभिनंदन! आज मला फार अभिमान वाटतो तुझा. तू त्या थोड्यांपैकी आहेस जे स्वतःची दिशा स्वतः ठरवतात. आणि नंतर ती कायम ठेवून पुढे घोडदौड सुरु ठेवतात! आता पुढे काय काय करायचा विचार आहे?" दादांनी मला विचारलं. मी दिल्लीतल्या महाराष्ट्र मंडळाशी संपर्क साधून तिकडे पाहुण्यांची राहायची सोय केली होती. दिल्ली, आग्रा, मथुरा अशा तीन शहरांची ती यात्रा होती. लोकांचा खूप चांगला प्रतिसाद मिळाला होता. त्यादिवशी यात्रा संपवून घरी आलो आणि अनुष्का MBA झाल्याचा निकाल लागल्याचे कळले. घरी आईस-क्रीम खायला बोलावले असताना दादांनी हा प्रश्न मला विचारला. मी माझे देशाच्या कोपऱ्या-कोपऱ्यात यात्रा घेऊन जाण्याचे मनसुबे सांगितले. आणि ६-७ वर्षात आंतरराष्ट्रीय पातळीवर यात्रा सुरु करायचा विचार बोलून दाखवला. दादांनी प्रसन्न मुद्रेने शुभेच्छा दिल्या होत्या.
आणि मी दादांना बाबा म्हणण्याची स्वप्न आता रंगवू लागलो होतो.
- आशय